ब्रह्मसूत्राणि

विषयानुक्रमणिका

1. समन्वयाध्यायः
2. अविरोधाध्यायः
3. साधनाध्यायः
4. फलाध्यायः

समन्वयाध्यायः

उपोद्घातः, अध्यायपादपीठम्, अन्यत्रप्रसिद्धनामात्मकशब्दसमन्वयश्च

जिज्ञासाधिकरणम्

॥ [ॐ] ॐ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा [ॐ]॥ १/१/१॥ उद्धृतम्–1

जन्माधिकरणम्

॥ [ॐ] जन्माद्यस्य यतः [ॐ]॥ १/१/२॥ उद्धृतम्–3

शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्

॥ [ॐ] शास्त्रयोनित्वात् [ॐ]॥ १/१/३॥

समन्वयाधिकरणम्

॥ [ॐ] तत्तु समन्वयात् [ॐ]॥ १/१/४॥ उद्धृतम्–1

ईक्षत्यधिकरणम्

॥ [ॐ] ईक्षतेर्नाशब्दम् [ॐ]॥ १/१/५॥

॥ [ॐ] गौणश्चेन्नात्मशब्दात् [ॐ]॥ १/१/६॥

॥ [ॐ] तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् [ॐ]॥ १/१/७॥

॥ [ॐ] हेयत्वावचनाच्च [ॐ]॥ १/१/८॥

॥ [ॐ] स्वाप्ययात् [ॐ]॥ १/१/९॥

॥ [ॐ] गतिसामान्यात् [ॐ]॥ १/१/१०॥

॥ [ॐ] श्रुतत्वाच्च [ॐ]॥ १/१/११॥

आनन्दमयाधिकरणम्

॥ [ॐ] आनन्दमयोऽभ्यासात् [ॐ]॥ १/१/१२॥

॥ [ॐ] विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् [ॐ]॥ १/१/१३॥

॥ [ॐ] तद्धेतुव्यपदेशाच्च [ॐ]॥ १/१/१४॥

॥ [ॐ] मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते [ॐ]॥ १/१/१५॥

॥ [ॐ] नेतरोऽनुपपत्तेः [ॐ]॥ १/१/१६॥

॥ [ॐ] भेदव्यपदेशाच्च [ॐ]॥ १/१/१७॥ उद्धृतम्–1

॥ [ॐ] कामाच्च नानुमानापेक्षा [ॐ]॥ १/१/१८॥

॥ [ॐ] अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति [ॐ]॥ १/१/१९॥

अन्तःस्थत्वाधिकरणम्

॥ [ॐ] अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् [ॐ]॥ १/१/२०॥

॥ [ॐ] भेदव्यपदेशाच्चान्यः [ॐ]॥ १/१/२१॥ उद्धृतम्–2

आकाशाधिकरणम्

॥ [ॐ] आकाशस्तल्लिङ्गात् [ॐ]॥ १/१/२२॥

प्राणाधिकरणम्

॥ [ॐ] अत एव प्राणः [ॐ]॥ १/१/२३॥

ज्योतिरधिकरणम्

॥ [ॐ] ज्योतिश्चरणाभिधानात् [ॐ]॥ १/१/२४॥

गायत्र्यधिकरणम्

॥ [ॐ] छन्दोऽभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोऽर्पणनिगदात् तथाहि दर्शनम् [ॐ]॥ १/१/२५॥

॥ [ॐ] भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् [ॐ]॥ १/१/२६॥

॥ [ॐ] उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् [ॐ]॥ १/१/२७॥

अन्तिमप्राणाधिकरणम्

॥ [ॐ] प्राणस्तथाऽनुगमात् [ॐ]॥ १/१/२८॥ उद्धृतम्–1

॥ [ॐ] न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्यस्मिन् [ॐ]॥ १/१/२९॥ उद्धृतम्–1

॥ [ॐ] शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् [ॐ]॥ १/१/३०॥ उद्धृतम्–1

॥ [ॐ] जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात् [ॐ]॥ १/१/३१॥

अन्यत्रप्रसिद्धलिङ्गात्मकशब्दसमन्वयपादः

सर्वगतत्वाधिकरणम्

॥ [ॐ] सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् [ॐ]॥ १/२/१॥

॥ [ॐ] विवक्षितगुणोपपत्तेश्च [ॐ]॥ १/२/२॥

॥ [ॐ] अनुपपत्तेस्तु न शारीरः [ॐ]॥ १/२/३॥ उद्धृतम्–2

॥ [ॐ] कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च [ॐ]॥ १/२/४॥

॥ [ॐ] शब्दविशेषात् [ॐ]॥ १/२/५॥

॥ [ॐ] स्मृतेश्च [ॐ]॥ १/२/६॥

॥ [ॐ] अर्भकौकस्त्वात् तद्व्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च [ॐ]॥ १/२/७॥ उद्धृतम्–1

॥ [ॐ] सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् [ॐ]॥ १/२/८॥

अत्तृत्वाधिकरणम्

॥ [ॐ] अत्ता चराचरग्रहणात् [ॐ]॥ १/२/९॥ उद्धृतम्–1

॥ [ॐ] प्रकरणाच्च [ॐ]॥ १/२/१०॥

गुहाधिकरणम्

॥ [ॐ] गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् [ॐ]॥ १/२/११॥ उद्धृतम्–1

॥ [ॐ] विशेषणाच्च [ॐ]॥ १/२/१२॥

अन्तराधिकरणम्

॥ [ॐ] अन्तर उपपत्तेः [ॐ]॥ १/२/१३॥

॥ [ॐ] स्थानादिव्यपदेशाच्च [ॐ]॥ १/२/१४॥

॥ [ॐ] सुखविशिष्टाभिधानादेव च [ॐ]॥ १/२/१५॥

॥ [ॐ] श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च [ॐ]॥ १/२/१६॥

॥ [ॐ] अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः [ॐ]॥ १/२/१७॥

अन्तर्याम्यधिकरणम्

॥ [ॐ] अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् [ॐ]॥ १/२/१८॥

॥ [ॐ] नच स्मार्तमतद्धर्माभिलापात् [ॐ]॥ १/२/१९॥

॥ [ॐ] शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते [ॐ]॥ १/२/२०॥ उद्धृतम्–3

अदृश्यत्वाधिकरणम्

॥ [ॐ] अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः [ॐ]॥ १/२/२१॥

॥ [ॐ] विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ [ॐ]॥ १/२/२२॥

॥ [ॐ] रूपोपन्यासाच्च [ॐ]॥ १/२/२३॥

वैश्वानराधिकरणम्

॥ [ॐ] वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् [ॐ]॥ १/२/२४॥ उद्धृतम्–1

॥ [ॐ] स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति [ॐ]॥ १/२/२५॥

॥ [ॐ] शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानान्नेति चेन्न तथा दृष्ट्युपदेशादसम्भवात् पुरुषविधमपि चैनमधीयते [ॐ]॥ १/२/२६॥

॥ [ॐ] अत एव न देवता भूतं च [ॐ]॥ १/२/२७॥

॥ [ॐ] साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः [ॐ]॥ १/२/२८॥

॥ [ॐ] अभिव्यक्तेरित्याश्मरथ्यः [ॐ]॥ १/२/२९॥

॥ [ॐ] अनुस्मृतेर्बादरिः [ॐ]॥ १/२/३०॥

॥ [ॐ] सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति [ॐ]॥ १/२/३१॥

॥ [ॐ] आमनन्ति चैनमस्मिन् [ॐ]॥ १/२/३२॥

उभयत्रप्रसिद्धनामलिङ्गपादः

द्युभ्वाद्यधिकरणम्

॥ [ॐ] द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् [ॐ]॥ १/३/१॥ उद्धृतम्–1

॥ [ॐ] मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् [ॐ]॥ १/३/२॥ उद्धृतम्–3

॥ [ॐ] नानुमानमतच्छब्दात् [ॐ]॥ १/३/३॥ उद्धृतम्–1

॥ [ॐ] प्राणभृच्च [ॐ]॥ १/३/४॥ उद्धृतम्–1

॥ [ॐ] भेदव्यपदेशात् [ॐ]॥ १/३/५॥ उद्धृतम्–2

॥ [ॐ] प्रकरणात् [ॐ]॥ १/३/६॥

॥ [ॐ] स्थित्यदनाभ्यां च [ॐ]॥ १/३/७॥

भूमाधिकरणम्

॥ [ॐ] भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशात् [ॐ]॥ १/३/८॥

॥ [ॐ] धर्मोपपत्तेश्च [ॐ]॥ १/३/९॥

अक्षराधिकरणम्

॥ [ॐ] अक्षरमम्बरान्तधृतेः [ॐ]॥ १/३/१०॥

॥ [ॐ] सा च प्रशासनात् [ॐ]॥ १/३/११॥

॥ [ॐ] अन्यभावव्यावृत्तेश्च [ॐ]॥ १/३/१२॥

सदधिकरणम्

॥ [ॐ] ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः [ॐ]॥ १/३/१३॥

दहराधिकरणम्

॥ [ॐ] दहर उत्तरेभ्यः [ॐ]॥ १/३/१४॥

॥ [ॐ] गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च [ॐ]॥ १/३/१५॥

॥ [ॐ] धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः [ॐ]॥ १/३/१६॥

॥ [ॐ] प्रसिद्धेश्च [ॐ]॥ १/३/१७॥

॥ [ॐ] इतरपरामर्शात् स इति चेन्नासम्भवात् [ॐ]॥ १/३/१८॥

॥ [ॐ] उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु [ॐ]॥ १/३/१९॥

॥ [ॐ] अन्यार्थश्च परामर्शः [ॐ]॥ १/३/२०॥ उद्धृतम्–1

॥ [ॐ] अल्पश्रुतेरिति चेत् तदुक्तम् [ॐ]॥ १/३/२१॥

अनुकृत्यधिकरणम्

॥ [ॐ] अनुकृतेस्तस्य च [ॐ]॥ १/३/२२॥

॥ [ॐ] अपि स्मर्यते [ॐ]॥ १/३/२३॥

वामनाधिकरणम्

॥ [ॐ] शब्दादेव प्रमितः [ॐ]॥ १/३/२४॥

॥ [ॐ] हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् [ॐ]॥ १/३/२५॥

देवताधिकरणम्

॥ [ॐ] तदुपर्यपि बादरायणः सम्भवात् [ॐ]॥ १/३/२६॥

॥ [ॐ] विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् [ॐ]॥ १/३/२७॥

॥ [ॐ] शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् [ॐ]॥ १/३/२८॥

॥ [ॐ] अत एव च नित्यत्वम् [ॐ]॥ १/३/२९॥ उद्धृतम्–1

॥ [ॐ] समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश्च [ॐ]॥ १/३/३०॥

॥ [ॐ] मध्वादिष्वसम्भवादनधिकारं जैमिनिः [ॐ]॥ १/३/३१॥

॥ [ॐ] ज्योतिषि भावाच्च [ॐ]॥ १/३/३२॥

॥ [ॐ] भावं तु बादरायणोऽस्ति हि [ॐ]॥ १/३/३३॥

अपशूद्राधिकरणम्

॥ [ॐ] शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि [ॐ]॥ १/३/३४॥

॥ [ॐ] क्षत्रियत्वावगतेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् [ॐ]॥ १/३/३५॥

॥ [ॐ] संस्कारपरामर्शात् तदभावाभिलापाच्च [ॐ]॥ १/३/३६॥

॥ [ॐ] तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः [ॐ]॥ १/३/३७॥

॥ [ॐ] श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश्च [ॐ]॥ १/३/३८॥

कम्पनाधिकरणम्

॥ [ॐ] कम्पनात् [ॐ]॥ १/३/३९॥

ज्योतिरधिकरणम्

॥ [ॐ] ज्योतिर्दर्शनात् [ॐ]॥ १/३/४०॥

आकाशाधिकरणम्

॥ [ॐ] आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् [ॐ]॥ १/३/४१॥

सुषुप्त्यधिकरणम्

॥ [ॐ] सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन [ॐ]॥ १/३/४२॥ उद्धृतम्–3

ब्राह्मणाधिकरणम्

॥ [ॐ] पत्यादिशब्देभ्यः [ॐ]॥ १/३/४३॥

अन्यत्रैवप्रसिद्धनामलिङ्गपादः

आनुमानिकाधिकरणम्

॥ [ॐ] आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च [ॐ]॥ १/४/१॥ उद्धृतम्–1

॥ [ॐ] सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् [ॐ]॥ १/४/२॥

॥ [ॐ] तदधीनत्वादर्थवत् [ॐ]॥ १/४/३॥ उद्धृतम्–2

॥ [ॐ] ज्ञेयत्वावचनाच्च [ॐ]॥ १/४/४॥

॥ [ॐ] वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि [ॐ]॥ १/४/५॥ उद्धृतम्–1

॥ [ॐ] प्रकरणात् [ॐ]॥ १/४/६॥

॥ [ॐ] त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च [ॐ]॥ १/४/७॥ उद्धृतम्–1

॥ [ॐ] महद्वच्च [ॐ]॥ १/४/८॥

॥ [ॐ] चमसवदविशेषात् [ॐ]॥ १/४/९॥

ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम्

॥ [ॐ] ज्योतिरुपक्रमात् तु तथा ह्यधीयत एके [ॐ]॥ १/४/१०॥

॥ [ॐ] कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः [ॐ]॥ १/४/११॥

नसङ्ख्योपसङ्ग्रहाधिकरणम्

॥ [ॐ] न सङ्ख्योपसङ्ग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च [ॐ]॥ १/४/१२॥

॥ [ॐ] प्राणादयो वाक्यशेषात् [ॐ]॥ १/४/१३॥

॥ [ॐ] ज्योतिषैकेषामसत्यन्ने [ॐ]॥ १/४/१४॥

आकाशाधिकरणम् (कारणत्वेनाधिकरणम्)

॥ [ॐ] कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः [ॐ]॥ १/४/१५॥ उद्धृतम्–1

समाकर्षाधिकरणम्

॥ [ॐ] समाकर्षात् [ॐ]॥ १/४/१६॥ उद्धृतम्–1

॥ [ॐ] जगद्वाचित्वात् [ॐ]॥ १/४/१७॥

॥ [ॐ] जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेत् तद् व्याख्यातम् [ॐ]॥ १/४/१८॥

॥ [ॐ] अन्यार्थं तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपिचैवमेके [ॐ]॥ १/४/१९॥

॥ [ॐ] वाक्यान्वयात् [ॐ]॥ १/४/२०॥

॥ [ॐ] प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः [ॐ]॥ १/४/२१॥

॥ [ॐ] उत्क्रमिष्यत एवम्भावादित्यौडुलोमिः [ॐ]॥ १/४/२२॥

॥ [ॐ] अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः [ॐ]॥ १/४/२३॥

प्रकृत्यधिकरणम्

॥ [ॐ] प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् [ॐ]॥ १/४/२४॥

॥ [ॐ] अभिध्योपदेशाच्च [ॐ]॥ १/४/२५॥

॥ [ॐ] साक्षाच्चोभयाम्नानात् [ॐ]॥ १/४/२६॥

॥ [ॐ] आत्मकृतेः परिणामात् [ॐ]॥ १/४/२७॥

॥ [ॐ] योनिश्च हि गीयते [ॐ]॥ १/४/२८॥

एतेन सर्वव्याख्याताधिकरणम्

॥ [ॐ] एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः [ॐ]॥ १/४/२९॥

Loading…