Setutila

ब्रह्मसूत्रभाष्यम्

ब्रह्मसूत्रभाष्यम्
विषयानुक्रमणिका
समन्वयाध्यायः
उपोद्घातः, अध्यायपादपीठम्, अन्यत्रप्रसिद्धनामात्मकशब्दसमन्वयश्च
जिज्ञासाधिकरणम्
॥ [ॐ] ॐ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा [ॐ]॥ १/१/१॥
ॐ॥ नारायणं गुणैः सर्वैरुदीर्णं दोषवर्जितम्। ज्ञेयं गम्यं गुरूंश्चापि नत्वा सूत्रार्थ उच्यते॥
द्वापरे सर्वत्र ज्ञान आकुलीभूते तन्निर्णयाय ब्रह्मरुद्रेन्द्रादिभिरर्थितो भगवान् नारायणो व्यासत्वेनावततार। अथेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारेच्छूनां तद्योगमविजानतां तज्ज्ञापनार्थं वेदमुत्सन्नं व्यञ्जयंश्चतुर्धा व्यभजत्। चतुर्विंशतिधैकशतधा सहस्रधा द्वादशधा च। तदर्थनिर्णयाय ब्रह्मसूत्राणि चकार।
तच्चोक्तं स्कान्दे- “नारायणाद् विनिष्पन्नं ज्ञानं कृतयुगे स्थितम्। किञ्चित् तदन्यथा जातं त्रेतायां द्वापरेऽखिलम्। गौतमस्य ऋषेः शापाज्ज्ञाने त्वज्ञानतां गते। सङ्कीर्णबुद्धयो देवा ब्रह्मरुद्रपुरःसराः। शरण्यं शरणं जग्मुर्नारायणमनामयम्। तैर्विज्ञापितकार्यस्तु भगवान् पुरुषोत्तमः। अवतीर्णो महायोगी सत्यवत्यां पराशरात्। उत्सन्नान् भगवान् वेदानुज्जहार हरिः स्वयम्। चतुर्धा व्यभजत् तांश्च चतुर्विंशतिधा पुनः। शतधा चैकधा चैव तथैव च सहस्रधा। कृष्णो द्वादशधा चैव पुनस्तस्यार्थवित्तये। चकार ब्रह्मसूत्राणि येषां सूत्रत्वमञ्जसा। अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद् विश्वतोमुखम्। अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः। निर्विशेषितसूत्रत्वं ब्रह्मसूत्रस्य चाप्यतः। यथा व्यासत्वमेकस्य कृष्णस्यान्ये विशेषणात्। सविशेषणसूत्राणि ह्यपराणि विदो विदुः। मुख्यस्य निर्विशेषेण शब्दोऽन्येषां विशेषतः। इति वेदविदः प्राहुः शब्दतत्त्वार्थवेदिनः॥ सूत्रेषु येषु सर्वेऽपि निर्णयाः समुदीरिताः। शब्दजातस्य सर्वस्य यत्प्रमाणश्च निर्णयः। एवंविधानि सूत्राणि कृत्वा व्यासो महायशाः। ब्रह्मरुद्रादिदेवेषु मनुष्यपितृपक्षिषु। ज्ञानं संस्थाप्य भगवान् क्रीडते पुरुषोत्तमः॥” इत्यादि।
अथातो ब्रह्मजिज्ञासा। अथशब्दो मङ्गलार्थोऽधिकारानन्तर्यार्थश्च। अतःशब्दो हेत्वर्थः।
उक्तं च गारुडे- “अथातःशब्दपूर्वाणि सूत्राणि निखिलान्यपि। प्रारभन्ते नियत्यैव तत् किमत्र नियामकम्। कश्चार्थश्च तयोर्विद्वन् कथमुत्तमता तयोः। एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् यथा ज्ञास्यामि तत्त्वतः। एवमुक्तो नारदेन ब्रह्मा प्रोवाच सत्तमः। आनन्तर्येऽधिकारस्य मङ्गलार्थे तथैव च। अथशब्दस्त्वतःशब्दो हेत्वर्थे समुदीरितः। परस्य ब्रह्मणो विष्णोः प्रसादादिति वा भवेत्। स हि सर्वमनोवृत्तिप्रेरकः समुदाहृतः। सिसृक्षोः परमाद् विष्णोः प्रथमं द्वौ विनिःसृतौ। ओङ्कारश्चाथशब्दश्च तस्मात् प्राथमिकौ क्रमात्। तद्धेतुत्वं वदंश्चापि तृतीयोऽत उदाहृतः। अकारः सर्ववागात्मा परब्रह्माभिधायकः। तथौ प्राणात्मकौ प्रोक्तौ व्याप्तिस्थितिविधायकौ। अतश्च पूर्वमुच्चार्याः सर्व एते सतां मताः। अथातःशब्दयोरेवं वीर्यमाज्ञाय तत्त्वतः। सूत्रेषु तु महाप्राज्ञास्तावेवादौ प्रयुञ्जते॥” इति॥
अधिकारश्चोक्तो भागवततन्त्रे- “मन्दमध्योत्तमत्वेन त्रिविधा ह्यधिकारिणः। तत्र मन्दा मनुष्येषु य उत्तमगणा मताः। मध्यमा ऋषिगन्धर्वा देवास्तत्रोत्तमा मताः। इति जातिकृतो भेदस्तथाऽन्यो गुणपूर्वकः। भक्तिमान् परमे विष्णौ यस्त्वध्ययनवान् नरः। अधमः शमादिसंयुक्तो मध्यमः समुदाहृतः। आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तमसारं चाप्यनित्यकम्। विज्ञाय जातवैराग्यो विष्णुपादैकसंश्रयः। स उत्तमोऽधिकारी स्यात् सन्न्यस्ताखिलकर्मवान्॥” इति।
“अध्ययनमात्रवतः”,🔗ब्रह्मसूत्रम् ३/४/१२ “नाविशेषात्”🔗ब्रह्मसूत्रम् ३/४/१३ इति चोपरि। “शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवात्मानं पश्येत्”,बृहदारण्यकोपनिषत् ४/४/२३ “परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन। तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्”,🔗आथर्वणोपनिषत् १/२/१२ “यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्”,🔗काठकोपनिषत् २/२३ “यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः॥”🔗श्वेताश्वतरोपनिषत् ६/२३ इत्यादिश्रुतिभ्यश्च।
व्योमसंहितायां च- “अन्त्यजा अपि ये भक्ता नामज्ञानाधिकारिणः। स्त्रीशूद्रब्रह्मबन्धूनां तन्त्रज्ञानेऽधिकारिता। एकदेशे परोक्ते तु नतु ग्रन्थपुरःसरे। त्रैवर्णिकानां वेदोक्ते सम्यग्भक्तिमतां हरौ। आहुरप्युत्तमस्त्रीणामधिकारं तु वैदिके। यथोर्वशी यमी चैव शच्याद्याश्च तथा पराः॥” इति।
यतो नारायणप्रसादमृते न मोक्षः, नच ज्ञानं विनाऽत्यर्थप्रसादः, अतो ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्या। “यत्रानवसरोऽन्यत्र पदं तत्र प्रतिष्ठितम्। वाक्यं वेति सतां नीतिः सावकाशे न तद् भवेत्॥” इति बृहत्संहितायाम्।
“तमेवं विद्वानमृत इह भवति। नान्यः पन्था अयनाय विद्यते”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/१२ “प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः”🔗भगवद्गीता ७/१७ “यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः”🔗काठकोपनिषत् २/२३ “आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः”बृहदारण्यकोपनिषत् ६/५/६ इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः।
“कर्मणा त्वधमः प्रोक्तः प्रसादः श्रवणादिभिः। मध्यमो ज्ञानसम्पत्त्या प्रसादस्तूत्तमो मतः। प्रसादात् त्वधमाद् विष्णोः स्वर्गलोकः प्रकीर्तितः। मध्यमाज्जनलोकादिरुत्तमस्त्वेव मुक्तिदः। श्रवणं मननं चैव ध्यानं भक्तिस्तथैव च। साधनं ज्ञानसम्पत्तौ प्रधानं नान्यदिष्यते। नचैतानि विना कश्चिज्ज्ञानमाप कुतश्चन॥” इति नारदीये।
ब्रह्मशब्दश्च विष्णावेव। “यमन्तः समुद्रे कवयोऽवयन्ति”महानारायणोपनिषत् १/३ इत्याद्युक्त्वा “तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्”महानारायणोपनिषत् १/६ इति हि श्रुतिः। “तन्नो विष्णुः”महानारायणोपनिषत् ३/१६ इति वचनाद् विष्णुरेव हि तत्रोच्यते।
नचेतरशब्दात् तत्प्राप्तिः। “नामानि विश्वाऽभि न सन्ति लोके यदाविरासीदनृतस्य सर्वम्। नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति॥” इति भाल्लवेयश्रुतिः। “यो देवानां नामधा एक एव”ऋग्वेदसंहिता १०/८२/३ इत्येवशब्दान्नान्येषां सर्वनामता। “अजस्य नाभावध्येकमर्पितं यस्मिन् विश्वानि भुवनानि तस्थुः”ऋग्वेदसंहिता १०/८२/६ इति हि विष्णोर्लिङ्गम्। नच प्रसिद्धार्थं विनाऽन्योऽर्थो युज्यते। “अजस्य नाभाविति यस्य नाभेरभूच्छ्रुतेः पुष्करं लोकसारम्। तस्मै नमो व्यस्तसमस्तविश्वविभूतये विष्णवे लोककर्त्रे॥” इति स्कान्दे।
“परो दिवा पर एना पृथिव्या”ऋग्वेदसंहिता १०/१२५/८ इति समाख्याश्रुतौ। “यं कामये तन्तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम्”ऋग्वेदसंहिता १०/१२५/५ इत्युक्त्वा “मम योनिरप्स्व१न्तःसमुद्रे”ऋग्वेदसंहिता १०/१२५/७ इत्याह। उग्रो रुद्रः। समुद्रेऽन्तर्नारायणः। प्रसिद्धत्वात् सूचितत्वाच्चास्यार्थस्य। नचाविरोधे प्रसिद्धः परित्यज्यते। उक्तन्यायेन च श्रुतय एतमेव वदन्ति। “वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा। आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते॥”हरिवंशः ३/१३२/९५ इति हरिवंशेषु।
नचेतरग्रन्थविरोधः। “एष मोहं सृजाम्याशु यो जनान् मोहयिष्यति। त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय। अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज। प्रकाशं कुरु चात्मानमप्रकाशं च मां कुरु॥”वाराहम् ७०/३६ इति वाराहवचनात्। शैवे च स्कान्दे- “श्वपचादपि कष्टत्वं ब्रह्मेशानादयः सुराः। तदैवाच्युत यान्त्येव यदैव त्वं पराङ्मुखः॥”अन्यत्रोक्तिः/हरिभक्तिविलासोक्तिः, कण्ठोक्तिः इति। ब्राह्मे च ब्रह्मवैवर्ते- “नाहं नच शिवोऽन्ये च तच्छक्त्येकांशभागिनः। बालः क्रीडनकैर्यद्वत् क्रीडतेऽस्माभिरच्युतः॥” इति। नच वैष्णवेषु तथा। तच्च “एष मोहम्”वाराहम् ७०/३६ इत्युक्तम्।
जन्माधिकरणम्
॥ [ॐ] जन्माद्यस्य यतः [ॐ]॥ १/१/२॥
ब्रह्मणो लक्षणमाह- जन्माद्यस्य यतः। सृष्टिस्थितिसंहारनियमनज्ञानाज्ञानबन्धमोक्षा यतः। “उत्पत्तिस्थितिसंहारा नियतिर्ज्ञानमावृतिः। बन्धमोक्षौ च पुरुषाद् यस्मात् स हरिरेकराट्॥” इति स्कान्दे। “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत् प्रयन्त्यभि संविशन्ति। तद् विजिज्ञासस्व। तद् ब्रह्मेति”,🔗तैत्तिरीयोपनिषत् ३/१ “य उ त्रिधातु पृथिवीमुत द्यामेको दाधार भुवनानि विश्वा”,ऋग्वेदसंहिता १/१५४/५ “चतुर्भिः साकं नवतिं च नामभिश्चक्रं न वृत्तं व्यतीँरवीविपत्”,ऋग्वेदसंहिता १/१५५/६ “परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति, — न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप”,ऋग्वेदसंहिता ७/९९/१-२ “यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा”ऋग्वेदसंहिता १०/८२/३ इत्यादि च॥ २॥
शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्
॥ [ॐ] शास्त्रयोनित्वात् [ॐ]॥ १/१/३॥
अनुमानतोऽन्ये न कल्पनीयाः। शास्त्रयोनित्वात्। “नावेदविन्मनुते दं बृहन्तं सर्वानुभुमात्मानꣳ साम्पराये”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/१२/९ “औपनिषदः पुरुषः”बृहदारण्यकोपनिषत् ५/९/२६ इत्यादिश्रुतिभ्यश्च।
नचानुमानस्य नियतप्रामाण्यम्। “श्रुतिसाहाय्यरहितमनुमानं न कुत्रचित्। निश्चयात् साधयेदर्थं प्रमाणान्तरमेव च। श्रुतिस्मृतिसहायं यत् प्रमाणान्तरमुत्तमम्। प्रमाणपदवीं गच्छेन्नात्र कार्या विचारणा। पूर्वोत्तराविरोधेन कोऽत्रार्थोऽभिमतो भवेत्। इत्याद्यमूहनं तर्कः शुष्कतर्कं तु वर्जयेत्॥” इत्यादि महाकौर्मे। शक्यत्वाच्चानुमानां सर्वत्र। “सर्वत्र शक्यते कर्तुमागमं हि विनाऽनुमा। तस्मान्न सा शक्तिमती विनाऽऽगममुदीक्षितुम्॥” इति वाराहे।
“रेतो धातुर्वटकणिका घृतधूमाधिवासनम्। जातिस्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्बुभक्षणम्॥ प्रेत्य भूताप्ययश्चैव देवताभ्युपयाचनम्। मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमिति निश्चयः॥”भारतम् १२/२२०/३०-३१ इति मोक्षधर्मवचनान्न नास्तिक्यवादो युज्यते। दर्शनाच्च तपआदिफलस्य।
“ऋग्यजुःसामाथर्वाश्च भारतं पञ्चरात्रकम्। मूलरामायणं चैव शास्त्रमित्यभिधीयते। यच्चानुकूलमेतस्य तच्च शास्त्रं प्रकीर्तितम्। अतोऽन्यो ग्रन्थविस्तारो नैव शास्त्रं कुवर्त्म तत्॥” इति स्कान्दे। “साङ्ख्यं योगः पाशुपतं वेदारण्यकमेव च”भारतम् १२/३५९/६४ इत्यारभ्य वेदपञ्चरात्रयोरैक्याभिप्रायेण पञ्चरात्रस्यैव प्रामाण्यमुक्तमितरेषां भिन्नमतत्वं प्रदर्श्य मोक्षधर्मेष्वपि।
शास्त्रं योनिः प्रमाणमस्येति शास्त्रयोनि॥ ३॥
समन्वयाधिकरणम्
॥ [ॐ] तत्तु समन्वयात् [ॐ]॥ १/१/४॥
अज्ञानां प्रतीयमानमपि नेतरेषां शास्त्रयोनित्वम्, कुतः? तत्तु समन्वयात्।
अन्वय उपपत्त्यादिलिङ्गम्। उक्तं च बृहत्संहितायाम्- “उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम्। अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये॥” इति। उपक्रमादितात्पर्यलिङ्गैः सम्यङ् निरूप्यमाणे तदेव शास्त्रगम्यम्। ‘मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्प्यापोह्य इत्यहम्। इत्यस्या हृदयं साक्षान्नान्यो मद् वेद कश्चन॥’ भागवतम् ११/२१/४३ इति भागवते।
ईक्षत्यधिकरणम्
॥ [ॐ] ईक्षतेर्नाशब्दम् [ॐ]॥ १/१/५॥
ननु “यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह”🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/४ “अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत्”🔗काठकोपनिषत् १/३/१५ “अवचनेनैव प्रोवाच” “यद्वाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते”🔗तलवकारोपनिषत् १/५ “यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम्”🔗तलवकारोपनिषत् १/८ इत्यादेर्न तच्छब्दगोचरम्।
नेत्याह- ईक्षतेर्नाशब्दम्। “स एतस्माज्जीवघनात् परात् परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते”🔗षट्प्रश्नोपनिषत् ५/६ “आत्मन्येवात्मानं पश्येत्”बृहदारण्यकोपनिषत् ६/४/२३ “विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत”बृहदारण्यकोपनिषत् ६/४/२१ इत्यादिवचनैरीक्षणीयत्वाद् वाच्यमेव। औपनिषदत्वान्नावचनेनेक्षणम्। “सर्वे वेदा यत् पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद् वदन्ति”🔗काठकोपनिषत् १/२/१५ “वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद् वेदविदेव चाहम्”🔗भगवद्गीता १५/१५ इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यश्च।
अवाच्यत्वादिकं त्वप्रसिद्धत्वात्। “न तदीदृगिति ज्ञेयं न वाच्यं नच तर्क्यते। पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति मेरो रूपं विपश्चितः॥” इतिवत्। “अप्रसिद्धेरवाच्यं तद् वाच्यं सर्वागमोक्तितः। अतर्क्यं तर्क्यमज्ञेयं ज्ञेयमेवं परं स्मृतम्॥” इति गारुडे।
नचाशब्दत्वमितरसिद्धम्॥ ५॥
॥ [ॐ] गौणश्चेन्नात्मशब्दात् [ॐ]॥ १/१/६॥
गौणश्चेन्नात्मशब्दात्। नच ‘गौण आत्मा दृश्यो वाच्यश्च, न निर्गुणः’ इति युक्तम्। आत्मशब्दात्। “यो गुणैः सर्वतो हीनो यश्च दोषविवर्जितः। हेयोपादेयरहितः स आत्मेत्यभिधीयते। एतदन्यस्वभावो यः सोऽनात्मेति सतां मतम्। अनात्मन्यात्मशब्दस्तु सोपचारः प्रयुज्यते॥” इति वामने। “द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे आत्मा चैवानात्मा च। तत्र यः स आत्मा स नित्यः शुद्धः केवलो निर्गुणश्च। अथ ह योऽनीदृशः सोऽनात्मा” इति तलवकारब्राह्मणम्।
नच मुख्ये सत्यमुख्यं युज्यते॥ ६॥
॥ [ॐ] तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् [ॐ]॥ १/१/७॥
तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात्। नहि गौणात्मनिष्ठस्य मोक्षः। “यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्माऽस्मिन् सन्दोघे गहने प्रविष्टः। स विश्वकृत् स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव॥”बृहदारण्यकोपनिषत् ६/४/१३ इत्यात्मनिष्ठस्य मोक्ष उपदिश्यते।
“अयमात्मा ब्रह्म”,🔗माण्डूकोपनिषत् १/२ “ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते”,भागवतम् १/२/११ “दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान्”,भागवतम् ४/१/१५ “चेतनस्तु द्विधा प्रोक्तो जीव आत्मेति च प्रभो। जीवा ब्रह्मादयः प्रोक्ता आत्मैकस्तु जनार्दनः। इतरेष्वात्मशब्दस्तु सोपचारः प्रयुज्यते। तस्यात्मनो निर्गुणस्य ज्ञानान्मोक्ष उदाहृतः। सगुणास्त्वपरे प्रोक्तास्तज्ज्ञानान्नैव मुच्यते। परो हि पुरुषो विष्णुस्तस्मान्मोक्षस्ततः स्मृतः॥” इति पाद्मे।
॥ [ॐ] हेयत्वावचनाच्च [ॐ]॥ १/१/८॥
हेयत्वावचनाच्च। “तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथ। अमृतस्यैष सेतुः”🔗आथर्वणोपनिषत् २/२/६ इत्यन्येषां हेयत्ववचनादस्याहेयत्ववचनान्न गौण आत्मा॥ ८॥
॥ [ॐ] स्वाप्ययात् [ॐ]॥ १/१/९॥
स्वाप्ययात्। “पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते। पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥”बृहदारण्यकोपनिषत् ५/१/१ “स आत्मन आत्मानमुद्धृत्यात्मन्येव विलापयत्यथात्मैव भवति” “स देवो बहुधा भूत्वा निर्गुणः पुरुषोत्तमः। एकीभूय पुनः शेते निर्दोषो हरिरादिकृत्॥” इति स्वस्यैव स्वस्मिन्नप्ययवचनात्। नहि गौणात्मनि निर्दोषस्य लयः॥ ९॥
॥ [ॐ] गतिसामान्यात् [ॐ]॥ १/१/१०॥
नच कासुचिच्छाखास्वन्यथोच्यते- गतिसामान्यात्।
“सर्वे वेदा युक्तयः सुप्रमाणा ब्राह्मं ज्ञानं परमं त्वेकमेव। प्रकाशयन्ते न विरोधः कुतश्चिद् वेदेषु सर्वेषु तथेतिहासे॥” इति पैङ्गिश्रुतेर्गतेर्ज्ञानस्य साम्यमेव॥ १०॥
॥ [ॐ] श्रुतत्वाच्च [ॐ]॥ १/१/११॥
– “एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा। कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च॥”🔗श्वेताश्वतरोपनिषत् ६/११ इति श्रुतत्वाच्च॥
नह्यशब्दः श्रूयते। नचाप्रसिद्धं कल्प्यम्। सर्वशब्दावाच्यस्य लक्षणायुक्तेः॥ ११॥
आनन्दमयाधिकरणम्
॥ [ॐ] आनन्दमयोऽभ्यासात् [ॐ]॥ १/१/१२॥
तमेव समन्वयं प्रकटयति “आनन्दमयोऽभ्यासात्” इत्यादिना समस्तेनाध्यायेन प्रायेणान्यत्र प्रसिद्धानां शब्दानां परमात्मनि समन्वयः प्रदर्श्यतेऽस्मिन् पादे। नान्यथा तददृष्टेः।
ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येत्युक्तम्। तच्च ब्रह्म “ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा”🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/५ इत्यानन्दमयावयवरूपं प्रतीयते। नह्यवयविनं विनाऽवयवमात्रस्य ज्ञेयतेत्यत आह- आनन्दमयोऽभ्यासात्।
आनन्दमयो ब्रह्मादिः प्रकृतिर्विष्णुर्वा। ब्रह्मशब्दाद्धिरण्यगर्भस्य प्राप्तिः, शतानन्दनाम्ना च। अष्टमूर्तित्वात्, सूर्ये प्रोक्तत्वाच्च रुद्रस्य। एवमन्येषामपि। “मम योनिर्महद् ब्रह्म”🔗भगवद्गीता १४/३ इति ब्रह्मशब्दाद् बहुभावाच्च प्रकृतेः। “बृह जातिजीवकमलासनशब्दराशिषु” इति ब्रह्मशब्दादेव सर्वजीवानाम्। अन्नमयत्वादेश्च।
तथाऽपि न त आनन्दमयशब्देनोच्यन्ते। किन्तु विष्णुरेव। “तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्”महानारायणोपनिषत् १/६ “एतमेवब्रह्मेत्याचक्षते”ऐतरेयारण्यकम् ३/२/३/१२ “ब्रह्मशब्दः परे विष्णौ नान्यत्र क्वचिदिष्यते। असम्पूर्णाः परे यस्मादुपचारेण वा भवेत्॥” “ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते”भागवतम् १/२/११ “वासुदेवात्मकं ब्रह्म मूलमन्त्रेण वा यतिः” इत्यादिषु तस्मिन्नेव प्रसिद्धब्रह्मशब्दाभ्यासात्॥ १२॥
॥ [ॐ] विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् [ॐ]॥ १/१/१३॥
विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात्। विकारात्मकत्वात् तदभिमानित्वाच्च युज्यते प्रकृत्यादीनां मयट्छब्दः, नतु परमात्मन इति मा भूत्। प्रचुरानन्दत्वाद्ध्यानन्दमयः। नतु तद्विकारत्वात्। अन्नादीनां च प्राचुर्यमेव। “अद्यतेऽत्ति च”🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/२ इति व्याख्यानात्, तत्प्राचुर्यं च युज्यते। उपजीव्यत्वमेवाद्यत्वम्। “स वा एषः”🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/२ इत्यन्यप्रारम्भात्। “येऽन्नं ब्रह्मोपासते”🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/२ इत्यादिब्रह्मशब्दाद् बहुरूपत्वाच्च न विकारित्वम्, अविरोधश्च। नच पृथक्कल्पना युक्ता। स्वरूपे च युज्यते ‘प्रचुरप्रकाशो रविः’ इतिवत्॥ १३॥
॥ [ॐ] तद्धेतुव्यपदेशाच्च [ॐ]॥ १/१/१४॥
तद्धेतुव्यपदेशाच्च। “को ह्येवान्यात् कः प्राण्याद् यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्”🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/७ इति ॥ १४॥
॥ [ॐ] मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते [ॐ]॥ १/१/१५॥
मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते। “ब्रह्मविदाप्नोति परम्”🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/१ इति सूचयित्वा “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म”🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/१ इति मन्त्रवर्णलक्षितं परमेव ब्रह्म-शब्दानुसन्धानाद् गीयते।
नचावयवत्वविरोधः। “स शिरः स दक्षिणः पक्षः स उत्तरः पक्षः स आत्मा स पुच्छम्” इति तस्यैवावयवत्वोक्तेश्चतुर्वेदशिखायाम्।
“शिरो नारायणः पक्षो दक्षिणः सव्य एव च। प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च सन्दोहो वासुदेवकः। नारायणोऽथ सन्दोहो वासुदेवः शिरोऽपि वा। पुच्छं सङ्कर्षणः प्रोक्त एक एव तु पञ्चधा। अङ्गाङ्गित्वेन भगवान् क्रीडते पुरुषोत्तमः। ऐश्वर्यान्न विरोधश्च चिन्त्यस्तस्मिञ्जनार्दने। अतर्क्ये हि कुतस्तर्कस्त्वप्रमेये कुतः प्रमा॥” इति बृहत्संहितायाम्।
रसशब्देन विशेषणात् तत्तत्सारभूतं चिन्मात्रमेवोच्यते। “इदम्”🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/१ इति च दृश्यमानसन्निहितत्वात्।
“अनन्योऽप्यन्यशब्देन तथैको बहुरूपवान्। प्रोच्यते भगवान् विष्णुरैश्वर्यात् पुरुषोत्तमः॥” इति ब्रह्माण्डे।
॥ [ॐ] नेतरोऽनुपपत्तेः [ॐ]॥ १/१/१६॥
नचोक्तप्राप्त्या विरिञ्चादिरुच्यते। नेतरोऽनुपपत्तेः। नह्यन्यज्ञानान्मोक्ष उपपद्यते। “तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/१२/७ इति ह्युक्तम्॥ १६॥
॥ [ॐ] भेदव्यपदेशाच्च [ॐ]॥ १/१/१७॥
भेदव्यपदेशाच्च। “ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः”,🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/८ “अदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते। अथ सोऽभयं गतो भवति”,🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/७ “स यश्चायं पुरुषे”🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/८ इत्यादिभेदव्यपदेशात्।
नच “तत् त्वमसि”छान्दोग्योपनिषत् ६/८ “अहं ब्रह्मास्मि”बृहदारण्यकोपनिषत् ३/४/१० इत्यादिश्रुतिविरोधः। “नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति” इति तत्तच्छब्दवाच्यत्वोक्तेः। “इदं हि विश्वं भगवानिवेतरो यतो जगत्स्थाननिरोधसम्भवः”,भागवतम् १/४/२० “असर्वः सर्व इत्यपि”, “विद्याऽऽत्मनि भिदाबोधः”,भागवतम् ११/१९/४० “भेददृष्ट्याऽभिमानेन निःसङ्गेनापि कर्मणा”,भागवतम् ३/३३/१२ “जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः”,🔗आथर्वणोपनिषत् ३/१/२ “असर्वः सर्व इवात्मैव सन्ननात्मेव प्रत्यङ् पराङ्ङिवैक ईयते बहुधेयते स पुरुषः स ईश्वरः स ब्रह्म”, “सर्वान्तर्यामिको विष्णुः सर्वनाम्नाऽभिधीयते। एषोऽहं त्वमसौ चेति नतु सर्वस्वरूपतः॥”, “नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह”भारतम् १२/३५०/२ इत्यादेश्च।
उक्ता च प्राप्तिः। “ब्रह्मैव सन्”बृहदारण्यकोपनिषत् ६/४ इत्यपि जीव एव ब्रह्मशब्दः। उपपद्यते च विरोधे। प्रमादात्मकत्वाद् बन्धस्य विमुक्तत्वं च युज्यते। “मुक्तिर्हित्वाऽन्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः”भागवतम् २/१०/६ इति हि भागवते॥ १७॥
॥ [ॐ] कामाच्च नानुमानापेक्षा [ॐ]॥ १/१/१८॥
नच तत्तदनुमानविरोधः। कामाच्च नानुमानापेक्षा। यथाकामं ह्यनुमातुं शक्यते। अतो न तत्त्वे पृथगनुमानमपेक्ष्यते। उक्तं च स्कान्दे- “यथाकामाऽनुमा यस्मात् तस्मात् साऽनपगा श्रुतेः। पूर्वापराविरोधाय चेष्यते नान्यथा क्वचित्॥” इति। “नैषा तर्केण मतिरापनेया”काठकोपनिषत् १/२/९ इति च॥ १८॥
॥ [ॐ] अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति [ॐ]॥ १/१/१९॥
अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति। अस्य जीवस्य। युक्तिसमुच्चये चशब्दः। “सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता”,🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/१ “अनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते”,🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/७ “एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति”🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/८ इत्यादि॥ १९॥
अन्तःस्थत्वाधिकरणम्
॥ [ॐ] अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् [ॐ]॥ १/१/२०॥
“अदृश्येऽनात्म्ये”🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/७ इत्युक्तम्। तच्चादृश्यत्वम् “अन्तःप्रविष्टं कर्तारमेतमन्तश्चन्द्रमसि मनसा चरन्तम्। सहैव सन्तं न विजानन्ति देवाः”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/११ इत्यन्तःस्थस्य कस्यचिदुच्यते। स च “इन्द्रो राजा”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/११/६ “सप्त युञ्जन्ति”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/११/८ इत्यादिभिरन्यः प्रतीयते। तस्मात् स एवानन्दमयः।
इति न मन्तव्यम्। अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्। अन्तः श्रूयमाणो विष्णुरेव। “अन्तः समुद्रे मनसा चरन्तं ब्रह्माऽन्वविन्दद् दशहोतारमर्णे”,तैत्तिरीयारण्यकम् ३/११/१ “समुद्रेऽन्तः कवयो विचक्षते मरीचीनां पदमिच्छन्ति वेधसः”,तैत्तिरीयारण्यकम् ३/११/११ “यस्याण्डकोशꣳ शुष्ममाहुः”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/११/४ इत्यादितद्धर्मोपदेशात्। स हि क्षीरसमुद्रशायी। तस्य च वीर्यमण्डकोशः। “सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः। अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत्। तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभम्। यस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः। आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः। अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः॥” इति व्यासस्मृतौ। “अहं तत्तेजो रश्मीन्नारायणं पुरुषं जातमग्रतः। पुरुषात् प्रकृतिर्जगदण्डम्” इति चतुर्वेदशिखायाम्॥ २०॥
॥ [ॐ] भेदव्यपदेशाच्चान्यः [ॐ]॥ १/१/२१॥
भेदव्यपदेशाच्चान्यः। “इन्द्रस्यात्मा निहितः पञ्चहोता”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/११/३ “वायोरात्मानं कवयो निचिक्युः”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/११/४ “अन्तरादित्ये मनसा चरन्तम्”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/११/६ “देवानाꣳ हृदयं ब्रह्माऽन्वविन्दत्”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/११/२५ इत्यादिभेदव्यपदेशात्॥ २१॥
आकाशाधिकरणम्
॥ [ॐ] आकाशस्तल्लिङ्गात् [ॐ]॥ १/१/२२॥
“को ह्येवान्यात् कः प्राण्याद् यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्”🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/७ इत्याकाशस्यानन्दमयत्वे हेतुरुक्तः, नतु विष्णोः, इति न मन्तव्यम्। यतः, आकाशस्तल्लिङ्गात्।
“अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच”छान्दोग्योपनिषत् १/९ इत्यत्र भूताकाशस्य प्राप्तिः। नचासौ युज्यते। किन्तु? विष्णुरेव। “स एष परोवरीयानुद्गीथः स एषोऽनन्तः”छान्दोग्योपनिषत् १/९ इत्यादितल्लिङ्गात्। “विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्र वोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि”ऋग्वेदसंहिता १/१५४/१ “परो मात्रया तन्वा वृधान”ऋग्वेदसंहिता ७/९८/१ इत्यादिना तस्यैव हि तल्लिङ्गम्। “अनन्तो भगवान् ब्रह्म आनन्देत्यादिभिः पदैः। प्रोच्यते विष्णुरेवैकः परेषामुपचारतः॥” इति ब्राह्मे। “नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति” इति चोक्तम्॥ २२॥
प्राणाधिकरणम्
॥ [ॐ] अत एव प्राणः [ॐ]॥ १/१/२३॥
अत एव प्राणः। “तद् वै त्वं प्राणो अभवो महान् भोगः प्रजापतेः। भुजः करिष्यमाणो यद् देवान् प्राणयो नव॥”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/१४ इति महाभोगशब्देन परमानन्दत्वं प्राणस्योक्तम्। स च प्राणः प्रसिद्धेर्वायुरित्यापतति।
नचैवम्। यतो विष्णुरेव प्राणः। अत एव “श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यावहोरात्रे पार्श्वे”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/१३ इत्यादितल्लिङ्गादेव।
ज्योतिरधिकरणम्
॥ [ॐ] ज्योतिश्चरणाभिधानात् [ॐ]॥ १/१/२४॥
“यो वेद निहितं गुहायाम्”🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/१ इत्युक्तम्। तच्च गुहानिहितं “वि मे कर्णा पतयतो वि चक्षुर्वी३दं ज्योतिर्हृदय आहितं यत्। वि मे मनश्चरति दूरआधीः किंस्विद् वक्ष्यामि किमु नू मनिष्ये”ऋग्वेदसंहिता ६/९/६ इति ज्योतिरुक्तम्। तच्च ज्योतिरग्निसूक्तत्वात् प्रसिद्धेश्चाग्निरेवेति प्राप्तम्।
अत आह- ज्योतिश्चरणाभिधानात्। विष्णुरेव ज्योतिः। कर्णादीनां विचरणाभिधानात्। स हि “परो मात्रया तन्वा वृधान”ऋग्वेदसंहिता ७/९९/१ इत्यादिना कर्णादिविदूरः॥ २४॥
गायत्र्यधिकरणम्
॥ [ॐ] छन्दोऽभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोऽर्पणनिगदात् तथाहि दर्शनम् [ॐ]॥ १/१/२५॥
छन्दोऽभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोऽर्पणनिगदात् तथाहि दर्शनम्। “अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते”छान्दोग्योपनिषत् ३/१३/७ इत्युक्तस्य ज्योतिषः “गायत्री वा इदꣳ सर्वम्”छान्दोग्योपनिषत् ३/१२/१ इति गायत्र्या समारम्भः कृतः। तस्मान्न विष्णुरिति चेत्।
न। तथा चेतोऽर्पणार्थं हि निगद्यते। अग्निगायत्र्यादिशब्दार्थरूपोऽसाविति चेतोऽर्पणार्थं हि निगद्यते। तथाहि दर्शनं “गायति च त्रायति च” इत्यादि। “सर्वच्छन्दोभिधो ह्येष सर्वदेवाभिधो ह्यसौ। सर्वलोकाभिधो ह्येष तेषां तदुपचारतः॥” इति वामने॥ २५॥
॥ [ॐ] भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् [ॐ]॥ १/१/२६॥
भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम्। “तावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्च पुरुषः। पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि”छान्दोग्योपनिषत् ३/१२/६ इति। “सुवर्णं कोशं रजसा परीवृतं देवानां वसुधानीं विराजम्। अमृतस्य पूर्णां तामु कलां वि चक्षते पादं षड्ढोतुर्न किला विवित्से”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/११ इति श्रुतेः। पाद इत्येकदेशपरिमितम्, चतुर्भागबल इतिवद् भिन्नं च। स हि पुरुषसूक्ताभिधेयः, “यज्ञेन यज्ञमयजन्त”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/१२ इति यज्ञशब्दात्। “यज्ञो विष्णुर्देवता” इति हि श्रुतिः। “तस्मिन् काले महाराज राम एवाभिधीयते। यथा हि पौरुषे सूक्ते विष्णुरेवाभिधीयते॥” इति स्कान्दे॥
॥ [ॐ] उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् [ॐ]॥ १/१/२७॥
उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात्। “त्रिपादस्यामृतं दिवि”छान्दोग्योपनिषत् ३/१२/६ इति पूर्वोपदेशः। “परो दिवः”छान्दोग्योपनिषत् ३/१३/७ इति पञ्चम्यन्तः पश्चिमः। तस्मान्नैकं वस्त्वत्रोच्यत इति चेन्न। त्रिसप्तलोकापेक्षयोभयस्मिन्नप्यविरोधात्॥ २७॥
अन्तिमप्राणाधिकरणम्
॥ [ॐ] प्राणस्तथाऽनुगमात् [ॐ]॥ १/१/२८॥
प्राणो विष्णुरित्युक्तम्। तत्र “ता वा एताः शीर्षञ्छ्रियः श्रिताश्चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् प्राणः”ऐतरेयारण्यकम् २/१/४ इत्यत्र प्राणस्य विष्णुत्वं न युज्यते। इन्द्रियैः सहाभिधानादिति।
अत आह- प्राणस्तथाऽनुगमात्। “तं देवाः प्राणयन्त”ऐतरेयारण्यकम् २/१/५ “स एषोऽसुः स एष प्राणः”ऐतरेयारण्यकम् २/१/८ “प्राण ऋच इत्येव विद्यात्”ऐतरेयारण्यकम् २/२/२ “तदयं प्राणोऽधितिष्ठति”ऐतरेयारण्यकम् २/३/८ इत्याद्यनुगमादत्रापि प्राणो विष्णुरेव। “विष्णुमेवानयन् देवा विष्णुं भूतिमुपासते। स एव सर्ववेदोक्तस्तद्रथो देह उच्यते॥” इति स्कान्दे। ब्रह्मशब्दानुगमाच्च॥ २८॥
॥ [ॐ] न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्यस्मिन् [ॐ]॥ १/१/२९॥
न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्यस्मिन्। “प्राणो वा अहमस्म्यृषे”ऐतरेयारण्यकम् २/२/३ इति वक्तुरात्मोपदेशादिन्द्र एवेति चेत्। न। “प्राणस्त्वं प्राणः सर्वाणि भूतानि”ऐतरेयारण्यकम् २/२/३ इति बह्वध्यात्मसम्बन्धो ह्यत्र विद्यते॥ २९॥
॥ [ॐ] शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् [ॐ]॥ १/१/३०॥
शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत्। शास्त्रमन्तर्यामि। “संविच्छास्त्रं परं पदम्”भागवतम् १/६/१७ इति हि भागवते। “तत्तन्नाम्नोच्यते विष्णुः सर्वशास्तृत्वहेतुतः। न क्वापि किञ्चिन्नामास्ति तमृते पुरुषोत्तमम्॥” इति पाद्मे। “अहं मनुरभवं सूर्यश्च”शतपथब्राह्मणम् १४/४/२/२२, ऋग्वेदसंहिता ४/२६/१ इत्यादिवत्॥ ३०॥
॥ [ॐ] जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात् [ॐ]॥ १/१/३१॥
जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात्। “तावन्ति शतसंवत्सरस्याह्नां सहस्राणि भवन्ति”ऐतरेयारण्यकम् २/२/४ इति जीवलिङ्गम्। प्राणसंवादादि मुख्यप्राणलिङ्गम्। तस्मान्नेति चेत्।
न। अन्तर्बहिः सर्वगतत्वेनेत्युपासात्रैविध्यात्, इहाश्रितत्वाच्च। “स एतमेव सीमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत”ऐतरेयारण्यकम् २/४/३ “स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यत्”ऐतरेयारण्यकम् २/४/३ “एतद्ध स्म वै तद् विद्वानाह महिदास ऐतरेयः”ऐतरेयारण्यकम् २/१/८ इत्यादिना। “महिदासाभिधो जज्ञ इतरायास्तपोबलात्। साक्षात् स भगवान् विष्णुर्यस्तन्त्रं वैष्णवं व्यधात्॥” इति ब्रह्माण्डे।
तत्तदुपासनायोग्यतया च पुरुषाणाम्। “केषाञ्चित् सर्वगत्वेन केषाञ्चिद्धृदये हरिः। केषाञ्चिद् बहिरेवासावुपास्यः पुरुषोत्तमः॥” इति ब्राह्मे। “अग्नौ क्रियावतां विष्णुर्योगिनां हृदये हरिः। प्रतिमास्वप्रबुद्धानां सर्वत्र विदितात्मनाम्॥” इति च॥ ३१॥
॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रभाष्ये श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः॥
अन्यत्रप्रसिद्धलिङ्गात्मकशब्दसमन्वयपादः
॥ [ॐ] सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् [ॐ]॥ १/२/१॥
सर्वगतत्वाधिकरणम्
ॐ॥ लिङ्गात्मकानां शब्दानां विष्णौ प्रवृत्तिं दर्शयत्यस्मिन् पादे प्राधान्येन।
“ब्रह्म ततमम्”ऐतरेयारण्यकम् २/४/३ इति सर्वगतत्वमुक्तं विष्णोः। तच्च “तस्यैतस्यासावादित्यो रसः”ऐतरेयारण्यकम् ३/२/३ इत्यादिनाऽऽदित्यस्य प्रतीयत इति।
अतोऽब्रवीत्- सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्। “स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा”ऐतरेयारण्यकम् ३/२/४ इत्यादिना सर्वत्रोच्यमानो नारायण एव। “तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्”,महानारायणोपनिषत् १/६ “परमं यो महद् ब्रह्म”,भारतम् १३/१४९/९ “वासुदेवात् परः को नु ब्रह्मशब्दोदितो भवेत्। स हि सर्वगुणैः पूर्णस्तदन्ये तूपचारतः॥” इति तस्मिन्नेव प्रसिद्धब्रह्मशब्दोपदेशात्॥ १॥
॥ [ॐ] विवक्षितगुणोपपत्तेश्च [ॐ]॥ १/२/२॥
विवक्षितगुणोपपत्तेश्च। “स योऽतोऽश्रुतः”ऐतरेयारण्यकम् ३/२/४ इत्यादि। स हि “न ते विष्णो जायमानः”ऋग्वेदसंहिता ७/९९/२ इत्यादिनाऽश्रुतत्वदिगुणः। “स सविता स वायुः स इन्द्रः सोऽश्रुतः सोऽदृष्टो यो हरिर्यः परमो यो विष्णुर्योऽनन्तः” इत्यादि चतुर्वेदशिखायाम्।
॥ [ॐ] अनुपपत्तेस्तु न शारीरः [ॐ]॥ १/२/३॥
नचादित्यशब्दाच्चक्षुर्मयत्वादेश्च जीव इति वाच्यम्। अनुपपत्तेस्तु न शारीरः। एकस्य सर्वशरीरस्थत्वानुपपत्तेरेव।
॥ [ॐ] कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च [ॐ]॥ १/२/४॥
कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च। “आत्मानं परस्मै शंसति”ऐतरेयारण्यकम् ३/२/३ इत्यादि॥
॥ [ॐ] शब्दविशेषात् [ॐ]॥ १/२/५॥
शब्दविशेषात्। “एतमेवब्रह्मेत्याचक्षते”ऐतरेयारण्यकम् ३/२/३ इति। नहि जीवमेवब्रह्मेत्याचक्षते। “एष उ एवब्रह्मैष उ एवात्मैष उ एवसवितैष उ एवेन्द्र एष उ एवहरिर्हरति परः परानन्दः” इति चेन्द्रद्युम्नशाखायाम्॥ ५॥
॥ [ॐ] स्मृतेश्च [ॐ]॥ १/२/६॥
स्मृतेश्च- “अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः”🔗भगवद्गीता १०/२० “गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा”🔗भगवद्गीता १५/१३ इत्यादि।
नचाप्रामाणिकं कल्प्यम्॥ ६॥
॥ [ॐ] अर्भकौकस्त्वात् तद्व्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च [ॐ]॥ १/२/७॥
अर्भकौकस्त्वात् तद्व्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च। “सर्वेषु भूतेषु”ऐतरेयारण्यकम् ३/२/३ इत्यल्पौकस्त्वाच्चक्षुर्मयत्वादिना जीवव्यपदेशाच्च नेति चेत्।
न। अर्भकौकस्त्वेन चक्षुर्मयत्वादिरूपेण च तस्यैव विष्णोर्निचाय्यत्वात्। सर्वगतत्वेऽप्यल्पौकस्त्वं च युज्यते व्योमवत्। “सर्वेन्द्रियमयो विष्णुः सर्वप्राणिषु च स्थितः। सर्वनामाभिधेयश्च सर्ववेदोदितश्च सः॥” इति स्कान्दे॥ ७॥
॥ [ॐ] सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् [ॐ]॥ १/२/८॥
सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात्। जीवपरयोरेकशरीरस्थत्वे समानभोगप्राप्तिरिति चेत्।
न। सामर्थ्यवैशेष्यात्। उक्तं च गारुडे- “सर्वज्ञाल्पज्ञताभेदात् सर्वशक्त्यल्पशक्तितः। स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां सम्भोगो नेशजीवयोः॥” इति॥
अत्तृत्वाधिकरणम्
॥ [ॐ] अत्ता चराचरग्रहणात् [ॐ]॥ १/२/९॥
“जन्माद्यस्य यतः”🔗ब्रह्मसूत्रम् १/१/२ इत्युक्तम्। तत्रात्तृत्वं “स यद्यदेवासृजत तत्तदत्तुमध्रियत। सर्वं वा अत्तीति तददितेरदितित्वम्”बृहदारण्यकोपनिषत् ३/२/५ इत्यदितेः प्रतीयते “स यद्यदेवासृजत”बृहदारण्यकोपनिषत् ३/२/५ इति पुंलिङ्गं च “कूटस्थोऽक्षर उच्यते”🔗भगवद्गीता १५/१६ इत्यादिवत्।
अत्रोच्यते- अत्ता चराचरग्रहणात्। नहि चराचरस्य सर्वस्यात्तृत्वमदितेः। “स्रष्टा पाता तथैवात्ता निखिलस्यैक एव तु। वासुदेवः परः पुंसामितरेऽल्पस्य वा न वा॥” इति स्कान्दे। “एकः पुरस्ताद् य इदं बभूव यतो बभूव भुवनस्य गोपाः। यमप्येति भुवनं साम्पराये स नो हरिर्घृतमिहायुषेऽत्तु देवः॥”आयुष्यसूक्तम्/घृतसूक्तम् ७, नृसिंहतापन्युपनिषत् २/१२ इति श्रुतिः ॥ ९॥
॥ [ॐ] प्रकरणाच्च [ॐ]॥ १/२/१०॥
प्रकरणाच्च। अप्संवत्सरसृष्ट्यादिना तत्प्रकरणाच्च। “नेहासीत् किञ्चनाप्यादौ मृत्युरासीद्धरिस्तदा। सोत्मनो मनसाऽस्राक्षीदप एव जनार्दनः। शयानस्तासु भगवान् निर्ममेऽण्डं महत्तरम्। तत्र संवत्सरं नाम ब्रह्माणमसृजत् प्रभुः। तमत्तुं व्याददादास्यं तदाऽसौ विरुराव ह। अथ तं कृपया विष्णुः सृष्टिकर्मण्ययोजयत्। सोऽसृजद् भुवनं विश्वमद्यार्थं हरये विभुः॥” इति ब्रह्मवैवर्ते॥ १०॥
गुहाधिकरणम्
॥ [ॐ] गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् [ॐ]॥ १/२/११॥
सर्वात्तैकः पर उक्तः। “ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे। छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिनाचिकेताः॥”🔗काठकोपनिषत् १/३/१ इति पिबन्तौ प्रतीयेते। तौ काविति।
उच्यते- गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात्। गुहां प्रविष्टौ पिबन्तौ विष्णुरूपे एव। “घर्मा समन्ता त्रिवृतं व्यापतुस्तयोर्जुष्टिं मातरिश्वा जगाम”ऋग्वेदसंहिता १०/११४/१ इत्यादिना तद्दर्शनात्। “आत्माऽन्तरात्मेति हरिरेक एव द्विधा स्थितः। निविष्टो हृदये नित्यं रसं पिबति कर्मजम्॥” इति बृहत्संहितायाम्। “शुभं पिबत्यसौ नित्यं नाशुभं स हरिः पिबेत्। पूर्णानन्दमयस्यास्य चेष्टा न ज्ञायते क्वचित्॥” इति पाद्मे। “यो वेद निहितं गुहायाम्”🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/१ इत्यादिना प्रसिद्धं हिशब्देन दर्शयति॥ ११॥
॥ [ॐ] विशेषणाच्च [ॐ]॥ १/२/१२॥
विशेषणाच्च- “यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म तत् परम्”🔗काठकोपनिषत् १/३/२ इति। “पृथग् वक्तुं गुणास्तस्य न शक्यन्तेऽमितत्वतः। यतोऽतो ब्रह्मशब्देन सर्वेषां ग्रहणं भवेत्। एतस्माद् ब्रह्मशब्दोऽयं विष्णोरेव विशेषणम्। अमिता हि गुणा यस्मान्नान्येषां तमृते विभुम्॥” इति ब्राह्मे।
नच जीवे समन्वयोऽभिधीयते। “सत्य आत्मा सत्यो जीवः सत्यं भिदा सत्यं भिदा सत्यं भिदा मैवारुवण्यो मैवारुवण्यो मैवारुवण्यः” इति पैङ्गिश्रुतिः। “आत्मा हि परमः स्वतन्त्रोऽधिगुणो जीवोऽल्पशक्तिरस्वतन्त्रोऽवरः” इति भाल्लवेयश्रुतिः। “यथेश्वरस्य जीवस्य भेदः सत्यो विनिश्चयात्। एवमेव हि मे वाचं सत्यां कर्तुमिहार्हसि॥” “यथेश्वरश्च जीवश्च सत्यभेदौ परस्परम्। तेन सत्येन मां देवास्त्रायन्तु सहकेशवाः॥” इत्यादेर्नासत्यो भेदः॥ १२॥
अन्तराधिकरणम्
॥ [ॐ] अन्तर उपपत्तेः [ॐ]॥ १/२/१३॥
आदित्ये विष्णुरित्युक्तम्। “य एष आदित्ये पुरुषः सोऽहमस्मि स एवाहमस्मि”छान्दोग्योपनिषत् ४/३/२ इत्यादावग्नीनामेवादित्यादिस्थत्वमुच्यते। अतोऽक्ष्यादित्ययोरैक्याद् “य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते”छान्दोग्योपनिषत् ४/३/८ इत्यत्राप्यग्निरेवोच्यते। अतः “तद् यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते”छान्दोग्योपनिषत् ४/३/७ इत्यग्निज्ञानादेव सर्वपापाश्लेषान्मोक्षोपपत्तिरिति।
अतोऽब्रवीत्- अन्तर उपपत्तेः। चक्षुरन्तःस्थो विष्णुरेव। “त्रिपादस्यामृतं दिवि”ऋग्वेदसंहिता १०/९०/३ इत्यादिना तस्यैवामृतत्वाद्युपपत्तेः। ब्रह्मशब्दाद्युपपत्तेश्च।
“सोऽहमस्मि”छान्दोग्योपनिषत् ४/३/२ इत्यादि त्वन्तर्याम्यपेक्षया। “अन्तर्यामिणमीशेशमपेक्ष्याहं त्वमित्यपि। सर्वे शब्दाः प्रयुज्यन्ते सति भेदेऽपि वस्तुषु॥” इति महाकौर्मे ॥ १३॥
॥ [ॐ] स्थानादिव्यपदेशाच्च [ॐ]॥ १/२/१४॥
स्थानादिव्यपदेशाच्च। “तद् यदस्मिन् सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति”छान्दोग्योपनिषत् ४/३/८ इत्यादिस्थानशक्तिः, “वामनिः”छान्दोग्योपनिषत् ४/३/८ “भामनिः”छान्दोग्योपनिषत् ४/३/९ इत्याद्यात्मशक्तिश्चोच्यते। तस्य ह्येतल्लिङ्गम्। “स ईशः सोऽसपत्नः स हरिः स परः परोवरीयान् यदिदञ्चक्षुषि सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति स वामनः स भामनः स आनन्दः सोऽच्युतः” इति चतुर्वेदशिखायाम्। “यत्स्थानत्वादिदं चक्षुरसङ्गं सर्ववस्तुभिः। स वामनः परोऽस्माकं गतिरित्येव चिन्तयेत् ॥” इति वामने ॥ १४॥
॥ [ॐ] सुखविशिष्टाभिधानादेव च [ॐ]॥ १/२/१५॥
सुखविशिष्टाभिधानादेव च। “प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म”छान्दोग्योपनिषत् ४/१० इति। “विज्ञानमानन्दं ब्रह्म”बृहदारण्यकोपनिषत् ५/९/२८ “आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्”🔗तैत्तिरीयोपनिषत् ३/६ इत्यादेस्तस्यैव हि तल्लक्षणम्। “लक्षणं परमानन्दो विष्णोरेव न संशयः। अव्यक्तादितृणान्तास्तु विप्लुडानन्दभागिनः॥” इति ब्रह्मवैवर्ते।
नच मुख्ये सत्यमुख्यं युज्यते॥ १५॥
॥ [ॐ] श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च [ॐ]॥ १/२/१६॥
श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च। “स एनान् ब्रह्म गमयति”छान्दोग्योपनिषत् ४/१५ इति। नह्यन्यविद्ययाऽन्यगतिर्युक्ता॥ १६॥
॥ [ॐ] अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः [ॐ]॥ १/२/१७॥
अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः। जीवस्य जीवान्तरनियामकत्वेऽनवस्थितेः, साम्यादसम्भवाच्च न जीवः। नियमप्रमाणाभावात्। अनीश्वरापेक्षत्वाच्च॥ १७॥
अन्तर्याम्यधिकरणम्
॥ [ॐ] अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् [ॐ]॥ १/२/१८॥
“यः पृथिव्यां तिष्ठन्”बृहदारण्यकोपनिषत् ५/७/३ इत्याद्यन्तर्याम्युच्यते। तत्र च “एतदमृतम्”छान्दोग्योपनिषत् ४/१५/१ इत्युक्तममृतत्वमुच्यते। स च “यस्य पृथिवी शरीरम्”बृहदारण्यकोपनिषत् ५/७/३ इत्यादिना सर्वात्मकत्वात् प्रकृतिः, तत्तज्जीवो वा युक्तः। नहि विष्णोः पृथिव्यादिशरीरत्वमङ्गीक्रियत इति।
अत आह- अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात्। “यं पृथिवी न वेद”बृहदारण्यकोपनिषत् ५/७/३ “यः पृथिव्या अन्तरः”बृहदारण्यकोपनिषत् ५/७/३ इत्यादिनाऽधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशाद् विष्णुरेवान्तर्यामी। स हि “न ते विष्णो जायमानो न जातः”ऋग्वेदसंहिता ७/९९/२ “स योऽतोऽश्रुतोऽगतोऽमतोऽनतोऽदृष्टोऽविज्ञातोऽनादिष्टः सर्वेषां भूतानामन्तरपुरुषः”ऐतरेयारण्यकम् ३/२/४ इत्यादिनाऽविदितोऽन्तरश्च॥ १८॥
॥ [ॐ] नच स्मार्तमतद्धर्माभिलापात् [ॐ]॥ १/२/१९॥
नच स्मार्तमतद्धर्माभिलापात्। त्रिगुणत्वादिप्रधानधर्मानुक्तेर्न स्मृत्युक्तं प्रधानमन्तर्यामी।
॥ [ॐ] शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते [ॐ]॥ १/२/२०॥
शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते। “य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयत्येष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः”बृहदारण्यकोपनिषत् (माध्यन्दिन-शाखा) ५/७/२२ “यो विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरम्”बृहदारण्यकोपनिषत् (काण्व-शाखा) ५/७/२२ इत्युभयेऽपि हि शाखिनो भेदेनैनं जीवमधीयते। “शीर्यते नित्यमेवास्माद् विष्णोस्तु जगदीदृशम्। रमते च परो ह्यस्मिन् शरीरं तस्य तज्जगत्॥” इति वचनान्न शरीरत्वविरोधः॥ २०॥
अदृश्यत्वाधिकरणम्
॥ [ॐ] अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः [ॐ]॥ १/२/२१॥
अदृश्यत्वादिगुणा विष्णोरुक्ताः। तत्र “यत् तदद्रेश्यमग्राह्यम्”🔗आथर्वणोपनिषत् १/१/६ इत्युक्त्वा, “यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्ति। यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाऽक्षरात् सम्भवतीह विश्वम्”🔗आथर्वणोपनिषत् १/१/७ इत्युक्त्वा, तस्माच्च “अक्षरात् परतः परः”🔗आथर्वणोपनिषत् २/१/२ इति परः प्रतीयत इति।
अतोऽब्रवीत्- अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः। पृथिव्यादिदृष्टान्तमुक्त्वा “अक्षरात् सम्भवतीह विश्वम्”🔗आथर्वणोपनिषत् १/१/७ इत्यतः परं तत्परतःपराभिधानात्, “कूटस्थोऽक्षर उच्यते”🔗भगवद्गीता १५/१६ इति स्मृतेश्च प्रकृतेः प्राप्तिः। ब्रह्मशब्दात् तत्परतःपराभिधानादेव च हिरण्यगर्भस्य। “तमेवं विद्वानमृत इह भवति”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/१२/७ “तत् कर्म हरितोषं यत् सा विद्या तन्मतिर्यया”भागवतम् ४/२९/५३ “अथ द्वे वाव विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा च। तत्र ये वेदा यान्यङ्गानि यान्युपाङ्गानि यानि प्रत्यङ्गानि साऽपरा। अथ परा यया स हरिर्वेदितव्यो योऽसावदृश्यो निर्गुणः परः परात्मा” इत्यादिना तद्धर्मत्वेनावगतपरविद्याविषयत्वोक्तेर्विष्णुरेवादृश्यत्वादिगुणकः॥ २१॥
॥ [ॐ] विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ [ॐ]॥ १/२/२२॥
विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ। “यः सर्वज्ञः सर्वविद् यस्य ज्ञानमयं तपः”🔗आथर्वणोपनिषत् १/१/९ इति विशेषणान्न प्रकृतिः। “तस्मादेतद् ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते”🔗आथर्वणोपनिषत् १/१/९ इति भेदव्यपदेशान्न विरिञ्चः। “अपरं त्वक्षरं या सा प्रकृतिर्जडरूपिका। श्रीः परा प्रकृतिः प्रोक्ता चेतना विष्णुसंश्रया। तामक्षरं परं प्राहुः परतः परमक्षरम्। हरिमेवाखिलगुणमक्षरत्रयमीरितम्॥” इति स्कान्दे त्र्यक्षराभिधानात् “अक्षरात् परतः परः” इत्यपि विशेषणमेव। “जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः”🔗आथर्वणोपनिषत् ३/१/२ इति भेदव्यपदेशाद् ईशपदप्राप्तोऽपि न रुद्रः॥ २२॥
॥ [ॐ] रूपोपन्यासाच्च [ॐ]॥ १/२/२३॥
रूपोपन्यासाच्च। “यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्”🔗आथर्वणोपनिषत् ३/१/३ इति। “एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नच शङ्करः। स मुनिर्भूत्वा समचिन्तयत्। तत एते व्यजायन्त विश्वो हिरण्यगर्भोऽग्निर्यमो वरुणरुद्रेन्द्रा इति। तस्य हैतस्य परमस्य नारायणस्य चत्वारि रूपाणि शुक्लं रक्तं रौक्मं कृष्णमिति। स एतान्येतेभ्योऽभ्यचीकॢपत्। विमिश्राणि व्यमिश्रयत्। अत एतादृगेतद्रूपम्” इति तस्यैव हि रूपाण्यभिधीयन्ते॥ २३॥
वैश्वानराधिकरणम्
॥ [ॐ] वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् [ॐ]॥ १/२/२४॥
अदृश्यत्वादिगुणेषु सर्वगतत्वमुक्तम् “यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते”छान्दोग्योपनिषत् ५/१८/१ इति वैश्वानरस्योक्तमिति।
अत आह- वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात्। अग्नाविष्ण्वोः साधारणस्य वैश्वानरशब्दस्य विष्णावेव प्रसिद्धात्मशब्देन विशेषणाद् वैश्वानरो विष्णुरेव॥ २४॥
॥ [ॐ] स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति [ॐ]॥ १/२/२५॥
स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति। “अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः”🔗भगवद्गीता १५/१४ इति स्मर्यमाणमत्रापि स एवोच्यत इत्यस्यानुमापकम्। समाख्यानात्। इतिशब्दः समाख्याप्रदर्शकः॥ २५॥
॥ [ॐ] शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानान्नेति चेन्न तथा दृष्ट्युपदेशादसम्भवात् पुरुषविधमपि चैनमधीयते [ॐ]॥ १/२/२६॥
शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानान्नेति चेन्न तथा दृष्ट्युपदेशादसम्भवात् पुरुषविधमपि चैनमधीयते। “अयमग्निर्वैश्वानरः”बृहदारण्यकोपनिषत् ७/११/१ “वैश्वानरमृत आजातमग्निम्”ऋग्वेदसंहिता ६/७/१ इत्यादिशब्दः। “वैश्वानरे तद्धुतं भवति”छान्दोग्योपनिषत् ५/२४/४ “हृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमाहवनीयः”छान्दोग्योपनिषत् ५/१८/२ इत्याद्यग्निलिङ्गमादिशब्दोक्तम्। “येनेदमन्नं पच्यते”बृहदारण्यकोपनिषत् ७/११/१ “तद् यद् भक्तं प्रथममागच्छेत् तद्धोमीयम्”छान्दोग्योपनिषत् ५/१९/१ इत्यादिना पाचकत्वेनान्तःप्रतिष्ठानं च प्रतीयते। तस्मान्न विष्णुरिति चेत्।
न। “अथ हेममात्मानमणोरणीयांसं परतः परं विश्वं हरिमुपासीतेति। सर्वनामा सर्वकर्मा सर्वलिङ्गः सर्वगुणः सर्वकामः सर्वधर्मः सर्वरूप इति। स य एतमेवमात्मानं विश्वं हरिमारादरमुपास्ते तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेषु देवेषु सर्वेषु वेदेषु कामचारो भवति” इति तत्तन्नामलिङ्गादिना तस्यैव दृष्ट्युपदेशान्महोपनिषदि। “अनात्तत्वादनात्मान ऊनत्वाद् गुणराशितः। अब्रह्माणः परे सर्वे ब्रह्मात्मा विष्णुरेव हि॥” इत्यादिना “को न आत्मा किं ब्रह्म”छान्दोग्योपनिषत् ५/११/१ इत्यारम्भाच्चान्येषामसम्भवाद् विष्णुरेव वैश्वानरः। “चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/१२ इत्यादिना यः पुरुषाख्यो विष्णुरभिहितस्तद्विधमेवात्र “मूर्धैव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मा”छान्दोग्योपनिषत् ५/१८/२ इत्यादिनैनं वैश्वानरमधीयते।
चशब्देन सकलवेदतन्त्रपुराणादिषु विष्णुपरत्वं पुरुषसूक्तस्य दर्शयति। तथाच ब्राह्मे- “यथैव पौरुषं सूक्तं नित्यं विष्णुपरायणम्। तथैव मे मनो नित्यं भूयाद् विष्णुपरायणम्॥” इति॥ चतुर्वेदशिखायां च- “सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपादिति॥ एष ह्येवाचिन्त्यः परः परमो हरिरादिरनादिरनन्तोऽनन्तशीर्षोऽनन्ताक्षोऽनन्तबाहुरनन्तगुणोऽनन्तरूपः ” इति। बृहत्संहितायां च- “यथा हि पौरुषं सूक्तं विष्णोरेवाभिधायकम्। न तथा सर्ववेदाश्च वेदाङ्गानि च नारद॥” इत्यादि।
“यस्माद् यज्जायते चाङ्गाल्लोकवेदादिकं हरेः। तन्नामवाच्यमङ्गं तद् यथा ब्रह्मादिकं मुखम्॥” इति नारदीयवचनान्नाभेदोक्तिविरोधः॥ २६॥
॥ [ॐ] अत एव न देवता भूतं च [ॐ]॥ १/२/२७॥
अत एव न देवता भूतं च। अग्निवैश्वानरादिशब्दस्तेजसि भूतेऽग्निदेवतायां च प्रसिद्धोऽपि, अतः = पूर्वोक्तहेतुत एवात्र न सा तच्चाभिधीयते॥ २७॥
॥ [ॐ] साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः [ॐ]॥ १/२/२८॥
साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः। नाग्न्यादयः शब्दा अग्न्यादिवाचकाः, तथाऽपि साक्षादेवानन्ययोगेन ब्रह्मवाचकैः शब्दैर्व्यवहारार्थमनभिज्ञानाच्चान्यत्र व्यवहरन्तीत्यभ्युपगमेऽविरोधं जैमिनिर्वक्ति।
“व्यासचित्तस्थिताकाशादवच्छिन्नानि कानिचित्। अन्ये व्यवहरन्त्येतान्यूरीकृत्य गृहादिवत्॥” इति स्कान्दवचनान्न मतानां परस्परविरोधः॥ २८॥
॥ [ॐ] अभिव्यक्तेरित्याश्मरथ्यः [ॐ]॥ १/२/२९॥
अभिव्यक्तेरित्याश्मरथ्यः। तत्रतत्र प्रसिद्धावप्यग्न्यादिषु ब्रह्मणोऽभिव्यक्तेरग्न्यादिसूक्तनियम इत्याश्मरथ्यः॥ २९॥
॥ [ॐ] अनुस्मृतेर्बादरिः [ॐ]॥ १/२/३०॥
अनुस्मृतेर्बादरिः। तत्रतत्रोक्तस्य विष्णोरग्न्यादिष्वनुस्मर्यमाणत्वात् तन्नियम इति बादरिः॥ ३०॥
॥ [ॐ] सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति [ॐ]॥ १/२/३१॥
सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति। साक्षादप्यविरोधं वदन् जैमिनिः सूक्तादिनियममग्न्यादिसम्प्राप्त्या मन्यते। “तं यथायथोपासते तदेव भवति”शतपथब्राह्मणम् १०/५/२/२० इति दर्शयति ॥ ३१॥
॥ [ॐ] आमनन्ति चैनमस्मिन् [ॐ]॥ १/२/३२॥
नह्यन्योपासकोऽन्यं प्राप्नुत इति युज्यत इत्यत आह- आमनन्ति चैनमस्मिन्। एनं विष्णुमस्मिन्नग्न्यादावामनन्ति। “योऽग्नौ तिष्ठन्”बृहदारण्यकोपनिषत् ५/७/५ “य एष एतस्मिन्नग्नौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषः”बृहदारण्यकोपनिषत् ४/५/३ इत्यादिना॥ ३२॥
॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रभाष्ये श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥
उभयत्रप्रसिद्धनामलिङ्गपादः
द्युभ्वाद्यधिकरणम्
॥ [ॐ] द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् [ॐ]॥ १/३/१॥
ॐ॥ तत्र चान्यत्र च प्रसिद्धानां शब्दानां विष्णौ समन्वयं प्रायेणास्मिन् पादे दर्शयति।
विष्णोः परविद्याविषयत्वमुक्तम्। तत्र “यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैस्तमेवैकं जानथ आत्मानम्”🔗आथर्वणोपनिषत् २/२/६ इत्यत्र “प्राणानां ग्रन्थिरसि रुद्रो माऽऽविशान्तकः”महानारायणोपनिषत् ३५ “प्राणेश्वरः कृत्तिवासाः पिनाकी”आयुष्यसूक्तम्/घृतसूक्तम् १ इत्यादिना रुद्रस्य प्राणाधारत्वप्रतीतेः, “स एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः”🔗आथर्वणोपनिषत् २/२/७ इति जीवलिङ्गाच्च तयोः प्राप्तिरिति।
अत आह- द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात्। “तमेवैकं जानथ आत्मानम्”🔗आथर्वणोपनिषत् २/२/६ इत्यात्मशब्दाद् द्युभ्वाद्याश्रयो विष्णुरेव। “आत्मब्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमव्ययम्। न सम्भवन्ति यस्मात् तैर्नैवाप्ता गुणपूर्णता॥” इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ १॥
॥ [ॐ] मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् [ॐ]॥ १/३/२॥
मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्- “अमृतस्यैष सेतुः”🔗आथर्वणोपनिषत् २/२/६ इति। “ब्रह्मविदाप्नोति परम्”🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/१ “नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम्”महानारायणोपनिषत् ११ “मुक्तानां परमा गतिः”भारतम् (विष्णुसहस्रनामसु) १३/१४९/१७ “एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति”🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/८ इत्यादिना तस्यैव मुक्तप्राप्यत्वव्यपदेशात्। “बहुनाऽत्र किमुक्तेन यावच्छ्वेतं न गच्छति। योगी तावन्न मुक्तः स्यादेष शास्त्रस्य निर्णयः॥” इत्यादित्यपुराणे॥ २॥
॥ [ॐ] नानुमानमतच्छब्दात् [ॐ]॥ १/३/३॥
नानुमानमतच्छब्दात्। नानुमानात्मकागमपरिकल्पितरुद्रोऽत्र वाच्यः। भस्मधरोग्रत्वादितच्छब्दाभावात्। “सोऽन्तकः स रुद्रः स प्राणभृत् स प्राणनायकः स ईशो यो हरिर्योऽनन्तो यो विष्णुर्यः परः परोवरीयान्” इत्यादिना प्राणग्रन्थिरुद्रत्वादेर्विष्णोरेवोक्तत्वात्।
ब्रह्माण्डे च– “रुजं द्रावयते यस्माद् रुद्रस्तस्माज्जनार्दनः। ईशनादेव चेशानो महादेवो महत्त्वतः। पिबन्ति ये नरा नाकं मुक्ताः संसारसागरात्। तदाधारो यतो विष्णुः पिनाकीति ततः स्मृतः। शिवः सुखात्मकत्वेन शर्वः शंरोधनाद्धरिः। कृत्त्यात्मकमिदं देहं यतो वस्ते प्रवर्तयन्। कृत्तिवासास्ततो देवो विरिञ्चश्च विरेचनात्। बृंहणाद् ब्रह्मनामाऽसावैश्वर्यादिन्द्र उच्यते। एवं नानाविधैः शब्दैरेक एव त्रिविक्रमः। वेदेषु सपुराणेषु गीयते पुरुषोत्तमः॥” इति। वामने च- “नतु नारायणादीनां नाम्नामन्यत्र सम्भवः। अन्यनाम्नां गतिर्विष्णुरेक एव प्रकीर्तितः॥” इति। स्कान्दे च- “ऋते नारायणादीनि नामानि पुरुषोत्तमः। प्रादादन्यत्र भगवान् राजेवर्ते स्वकं पुरम्॥” इति। “चतुर्मुखः शतानन्दो ब्रह्मणः पद्मभूरिति। उग्रो भस्मधरो नग्नः कपालीति शिवस्य च। विशेषनामानि ददौ स्वकीयान्यपि केशवः॥” इति ब्राह्मे॥ ३॥
॥ [ॐ] प्राणभृच्च [ॐ]॥ १/३/४॥
प्राणभृच्च। एतैरेव हेतुभिर्न जीवो वायुश्च। “अजायमानो बहुधा विजायते”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/१३/१ इति तस्यैव बहुधा जन्मोक्तेः॥ ४॥
॥ [ॐ] भेदव्यपदेशात् [ॐ]॥ १/३/५॥
भेदव्यपदेशात्। नचैक्यं वाच्यम्। “जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानम्”🔗आथर्वणोपनिषत् ३/१/२ इति भेदव्यपदेशात्॥ ५॥
॥ [ॐ] प्रकरणात् [ॐ]॥ १/३/६॥
प्रकरणात्। “द्वे विद्ये वेदितव्ये”🔗आथर्वणोपनिषत् १/१/४ इति तस्य ह्येतत् प्रकरणम्॥ ६॥
॥ [ॐ] स्थित्यदनाभ्यां च [ॐ]॥ १/३/७॥
स्थित्यदनाभ्यां च। “द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति॥”🔗आथर्वणोपनिषत् ३/१/१ इति जीवेशयोः स्थित्यदनोक्तेः॥ ७॥
भूमाधिकरणम्
॥ [ॐ] भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशात् [ॐ]॥ १/३/८॥
“प्राणो वा आशाया भूयान्”छान्दोग्योपनिषत् ७/१/१६ इत्युक्त्वा “यो वै भूमा तत् सुखम्”छान्दोग्योपनिषत् ७/२/८ इत्युक्तेस्तस्यैव भूमत्वप्राप्तिः। “उत्क्रान्तप्राणान्”छान्दोग्योपनिषत् ७/१५/३ इत्यादितल्लिङ्गात् प्राणशब्दश्च वायुवाचीति।
अतो वक्ति- भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशात्। सम्प्रसादात् पूर्णसुखरूपत्वात्, अध्युपदेशात् सर्वेषामुपर्युपदेशाच्च विष्णुरेव भूमा। “सहस्रशीर्षꣳ देवं विश्वाक्षं विश्वशम्भुवम्। विश्वं नारायणं देवमक्षरं परमं पदम्॥ विश्वतः परमां नित्यम्”महानारायणोपनिषत् ११ इति हि श्रुतिः। “तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति”बृहदारण्यकोपनिषत् ६/४/२ इत्यादिना नोत्क्रमणादिलिङ्गविरोधोऽपि ॥ ८॥
॥ [ॐ] धर्मोपपत्तेश्च [ॐ]॥ १/३/९॥
धर्मोपपत्तेश्च। सर्वगतत्वादिधर्मोपपत्तेश्च॥ ९॥
अक्षराधिकरणम्
॥ [ॐ] अक्षरमम्बरान्तधृतेः [ॐ]॥ १/३/१०॥
अदृश्यत्वादिगुणा विष्णोरुक्ताः। “अदृष्टं द्रष्ट्रश्रुतं श्रोतृ”बृहदारण्यकोपनिषत् ५/८/११ इत्यादिना “अहं सोममाहनसं बिभर्मि”ऋग्वेदसंहिता १०/१२५/२ इत्यादेस्तस्यापि सम्भवान्मध्यमाक्षरस्योक्ता इति।
अतो ब्रूते- अक्षरमम्बरान्तधृतेः। “एतस्मिन् खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्च”बृहदारण्यकोपनिषत् ५/८/११ इत्यम्बरान्तस्य सर्वस्य धृतेर्ब्रह्मैवाक्षरम्। “य उ त्रिधातु पृथिवीमुत द्यामेको दाधार भुवनानि विश्वा”ऋग्वेदसंहिता १/१५४/४ “भर्ता सन् भ्रियमाणो बिभर्ति एको देवो बहुधा निविष्टः” –तैत्तिरीयारण्यकम् ३/१४ “यस्मिन्निदं सं च वि चैधि सर्वं यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः”महानारायणोपनिषत् १/२ इत्यादिश्रुतेः। “पृथिव्यादि प्रकृत्यन्तं भूतं भव्यं भवच्च यत्। विष्णुरेको विभर्तीदं नान्यस्तस्मात् क्षमो धृतौ॥” इति स्कान्दे।
॥ [ॐ] सा च प्रशासनात् [ॐ]॥ १/३/११॥
सा च प्रशासनात्। सा च धृतिः प्रशासनादुच्यते “एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः”बृहदारण्यकोपनिषत् ५/८/९ इत्यादिना।
तच्च प्रशासनं विष्णोरेव। “सप्तार्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि”ऋग्वेदसंहिता १/१६४/३६ “चतुर्भिः साकं नवतिं च नामभिश्चक्रं न वृत्तं व्यतीँरवीविपत्”ऋग्वेदसंहिता १/१५५/६ इत्यादिश्रुतेः।
“एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता यो हृच्छयस्तमहमिह ब्रवीमि”भारतम् १४/२६/१ “न केवलं मे भवतश्च राजन् स वै बलं बलिनां चापरेषाम्”भागवतम् ७/८/८ इत्यादेश्च।
॥ [ॐ] अन्यभावव्यावृत्तेश्च [ॐ]॥ १/३/१२॥
अन्यभावव्यावृत्तेश्च। “अस्थूलमनणु”बृहदारण्यकोपनिषत् ५/८/८ इत्यादिना स्थूलाण्वादीनामन्यवस्तुस्वभावानां व्यावृत्तेश्च। “अस्थूलोऽनणुरमध्यमो मध्यमोऽव्यापको व्यापको योऽसौ हरिरादिरनादिरविश्वो विश्वः सगुणो निर्गुणः” इत्यादेर्विष्णोरेव हि ते धर्माः।
“अस्थूलानणुरूपोऽसावविश्वो विश्व एव च। विरुद्धधर्मरूपोऽसावैश्वर्यात् पुरुषोत्तमः॥” इत्यादि ब्राह्मे।
सदधिकरणम्
॥ [ॐ] ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः [ॐ]॥ १/३/१३॥
“सदेव सोम्येदमग्र आसीत्”छान्दोग्योपनिषत् ६/२/१ इत्यादिना सतः स्रष्टृत्वमुच्यते। तच्च सत् “बहु स्यां प्रजायेय”छान्दोग्योपनिषत् ६/२/१ इति परिणामप्रतीतेर्न विष्णुः। स हि “अविकारः सदा शुद्धो नित्य आत्मा सदा हरिः” इत्यादिनाऽविकारः प्रसिद्ध इति।
अतो ब्रवीति- ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः। “तदैक्षत”छान्दोग्योपनिषत् ६/२/१ इतीक्षतिकर्मव्यपदेशात् स एव विष्णुरत्रोच्यते। “नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा”बृहदारण्यकोपनिषत् ५/७/२३ “नान्यदतोऽस्ति द्रष्टृ”बृहदारण्यकोपनिषत् ५/८/११ इत्यादिना तस्यैव हि तल्लक्षणम्। बहुत्वं चाविकारेणैवोक्तम्। “अजायमानो बहुधा विजायते”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/१३/१ इति।
दहराधिकरणम्
॥ [ॐ] दहर उत्तरेभ्यः [ॐ]॥ १/३/१४॥
चन्द्रादित्याद्याधारत्वं विष्णोरुक्तम्। तच्च “एतस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः — — किं तदत्र विद्यते — — उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते। उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ। विद्युन्नक्षत्राणि” इत्यादिनाऽऽकाशस्य प्रतीयते। स चाकाशो न विष्णुः। “तस्यान्ते सुषिरꣳ सूक्ष्मम्”महानारायणोपनिषत् ११ इति श्रुतेरिति।
अत आह- दहर उत्तरेभ्यः। “य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः”छान्दोग्योपनिषत् ८/७/३ इत्यादिभ्य उत्तरेभ्यो गुणेभ्यो दहरे विष्णुरेव। “योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति”बृहदारण्यकोपनिषत् ५/५ “स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः”छान्दोग्योपनिषत् १/६/७ इत्यादिना विष्णोरेव हि ते गुणाः।
“नित्यतीर्णाशनायादिरेक एव हरिः स्वतः। अशनायादिकानन्ये तत्प्रसादात् तरन्ति हि॥” इति पाद्मे।
सापेक्षनिरपेक्षयोश्च निरपेक्षं स्वीकर्तव्यम्।
“सत्यकामः परो नास्ति तमृते विष्णुमव्ययम्। सत्यकामत्वमन्येषां भवेत् तत्काम्यकामिता ॥” इति स्कान्दे॥
॥ [ॐ] गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च [ॐ]॥ १/३/१५॥
गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च। “अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति”छान्दोग्योपनिषत् ८/३/२ इति सुप्तस्य तद्गतिर्ब्रह्मशब्दश्चोच्यते। “सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति”छान्दोग्योपनिषत् ६/८/१ इति श्रुतेस्तं हि सुप्तो गच्छति। “अरश्च ह वै ण्यश्चार्णवौ ब्रह्मलोके”छान्दोग्योपनिषत् ८/५/३ इति(,) लिङ्गं च तथा हि दृष्टम्। “अरश्च वै ण्यश्च सुधासमुद्रौ तत्रैव सर्वाभिमतप्रदौ द्वौ” इत्यादिना तस्यैव हि तत् लक्षणत्वेनोच्यते।
॥ [ॐ] धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः [ॐ]॥ १/३/१६॥
धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः। “एष सेतुर्विधृतिः” इति धृतेः। “एष भूताधिपतिरेष भूतपालः”बृहदारण्यकोपनिषत् ६/४/२१ इत्याद्यस्य महिम्नोऽस्मिन्नुपलब्धेः। “एतस्मिन् खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्च”बृहदारण्यकोपनिषत् ५/८/११ “एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि”बृहदारण्यकोपनिषत् ५/८/९ “स हि सर्वाधिपतिः स हि सर्वपालः स ईशः स विष्णुः” “पतिं विश्वस्यात्मेश्वरम्”महानारायणोपनिषत् १/६ इत्यादिश्रुतिभ्यस्तस्य ह्येष महिमा। “सर्वेशो विष्णुरेवैको नान्योऽस्ति जगतः पतिः” इति स्कान्दे।
॥ [ॐ] प्रसिद्धेश्च [ॐ]॥ १/३/१७॥
प्रसिद्धेश्च। “तत्रापि दहरं गगनं विशोकस्तस्मिन् यदन्तस्तदुपासितव्यम्”महानारायणोपनिषत् १०/७ इति प्रसिद्धेश्च। तदन्तःस्थत्वापेक्षत्वान्न सुषिरश्रुतिविरोधः।
॥ [ॐ] इतरपरामर्शात् स इति चेन्नासम्भवात् [ॐ]॥ १/३/१८॥
इतरपरामर्शात् स इति चेन्नासम्भवात्। “परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाच”छान्दोग्योपनिषत् ८/१२/३ इति जीवपरामर्शात् स इति चेत्।
न। तस्य स्वतोऽपहतपाप्मत्वाद्यसम्भवात्।
॥ [ॐ] उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु [ॐ]॥ १/३/१९॥
उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु। “स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः”छान्दोग्योपनिषत् ८/१२/३ इत्याद्युत्तरवचनाज्जीव एवेति चेत्।
न। तत्र हि परमेश्वरप्रसादादाविर्भूतस्वरूपो मुक्त उच्यते। यत्प्रसादात् स मुक्तो भवति स भगवान् पूर्वोक्तः।
॥ [ॐ] अन्यार्थश्च परामर्शः [ॐ]॥ १/३/२०॥
अन्यार्थश्च परामर्शः। यं प्राप्य जीवः स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स “एष आत्मा”छान्दोग्योपनिषत् ८/१२/३ इति परमात्मार्थश्च परामर्शः।
॥ [ॐ] अल्पश्रुतेरिति चेत् तदुक्तम् [ॐ]॥ १/३/२१॥
अल्पश्रुतेरिति चेत् तदुक्तम्। “दहरः”छान्दोग्योपनिषत् ८/१/१ इत्यल्पश्रुतेरिति चेत्। न। “निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च”🔗ब्रह्मसूत्रम् १/२/७ इत्युक्तत्वात्। “एष म आत्माऽन्तर्हृदये ज्यायान्”छान्दोग्योपनिषत् ३/१४/३ इति श्रुत्युक्तत्वाच्च।
अनुकृत्यधिकरणम्
॥ [ॐ] अनुकृतेस्तस्य च [ॐ]॥ १/३/२२॥
अदृश्यत्वादयः परमेश्वरगुणा उक्ताः। “तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम्”🔗काठकोपनिषत् २/२/१२ “तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम्”🔗काठकोपनिषत् २/२/१४ इत्यादिना ज्ञानिसुखस्याप्यनिर्देश्यत्वमज्ञेयत्वं चोच्यत इति।
अतो वक्ति- अनुकृतेस्तस्य च। “तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्”🔗काठकोपनिषत् २/२/१५ इत्यनुकृतेः, “तस्य भासा सर्वमिदं विभाति”🔗काठकोपनिषत् २/२/१५ इति वचनाच्च परमात्मैवानिर्देश्यसुखरूपः। नहि ज्ञानिसुखमनुभाति सर्वम्, नच तद्भासा। “अहं तत् तेजो रश्मीत्” इति नारायणभासा हि सर्वं भाति।
॥ [ॐ] अपि स्मर्यते [ॐ]॥ १/३/२३॥
अपि स्मर्यते- “यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयतेऽखिलम्। यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत् तेजो विद्धि मामकम्॥”🔗भगवद्गीता १५/१२ इति।
“न तद् भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः। यद् गत्वा न निवर्तन्ते तद् धाम परमं मम॥”🔗भगवद्गीता १५/६ इति च।
वामनाधिकरणम्
॥ [ॐ] शब्दादेव प्रमितः [ॐ]॥ १/३/२४॥
विष्णुरेव जिज्ञास्य इत्युक्तम्। तत्र “ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति। मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते”🔗काठकोपनिषत् २/२/३ इति सर्वदेवोपास्यः कश्चित् प्रतीयते। स च “एवमेवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथक्पृथगेव सन्निधत्ते”🔗षट्प्रश्नोपनिषत् ३/४ “योऽयं मध्यमः प्राणः”बृहदारण्यकोपनिषत् ३/५/२१ “कुविदङ्ग”ऋग्वेदसंहिता ७/९१/१ इत्यादिना प्राणव्यवस्थापकत्वान्मध्यमत्वात् सर्वदेवोपास्यत्वाच्च वायुरेवेति प्रतीयते।
अतोऽब्रवीत्- शब्दादेव प्रमितः। वामनशब्दादेव विष्णुरिति प्रमितः।
नहि श्रुतेर्लिङ्गं बलवत्। “श्रुतिर्लिङ्गं समाख्या च वाक्यं प्रकरणं तथा। पूर्वम्पूर्वं बलीयः स्यादेवमागमनिर्णयः॥” इति स्कान्दे।
तच्च लिङ्गं विष्णोरेव। तस्यैव प्राणत्वोक्तेः “तद् वै त्वं प्राणो अभवः”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/१४ इति।
॥ [ॐ] हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् [ॐ]॥ १/३/२५॥
हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात्। सर्वगतस्यापि तस्याङ्गुष्ठमात्रत्वं हृद्यवकाशापेक्षया युज्यते। इतरप्राणिनामङ्गुष्ठाभावेऽपि मनुष्याधिकारत्वान्न विरोधः।
देवताधिकरणम्
॥ [ॐ] तदुपर्यपि बादरायणः सम्भवात् [ॐ]॥ १/३/२६॥
मनुष्याणामेव वेदविद्याधिकार इत्युक्तम्। तिर्यगाद्यपेक्षयैव मनुष्यत्वविशेषणमुक्तम्, नतु देवाद्यपेक्षयेत्याह- तदुपर्यपि बादरायणः सम्भवात्।
तदुपरि मनुष्याणां सतां देवादित्वप्राप्त्युपरि। सम्भवति हि तेषां विशिष्टबुद्ध्यादिभावात्। तिर्यगादीनां तदभावादभावः। तेषामपि यत्र विशिष्टबुद्ध्यादिभावः, तत्राविरोधः। निषेधाभावात्। दृश्यन्ते हि जरितार्यादयः।
॥ [ॐ] विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् [ॐ]॥ १/३/२७॥
विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात्। मनुष्या एव देवादयो भवन्तीति तदुपरीत्युक्तम्। तत्र यदि मनुष्याः सन्तो देवादयो भवन्ति तत्पूर्वं देवताभावाद् देवतोद्दिष्टकर्मणि विरोध इति चेत्।
न। अनेकेषां देवतापदप्राप्तेर्दर्शनात्। “ते ह नाकं महिमानः सचन्ते यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/१२ इति।
॥ [ॐ] शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् [ॐ]॥ १/३/२८॥
शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्। “वाचा विरूप नित्यया”ऋग्वेदसंहिता ८/६४/६ इत्यादिश्रुतेः, आप्त्यनिश्चयात्, नित्यत्वापेक्षत्वाच्च मूलप्रमाणस्य, स्वतःप्रामाण्यप्रसिद्धेश्च, नित्यत्वाद् वेदस्य तदुदितानां देवानामनित्यत्वात् पुनरन्यभावनियमाभावाच्च शब्दे विरोध इति चेत्।
न। “सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्”महानारायणोपनिषत् ५/७ [-] “यथैव कालनियमः सुरादिनियमस्तथा। तस्मान्नानीदृशं क्वापि विश्वमेतद् भविष्यति॥” इत्यादेरत एव शब्दात् तेषां प्रभवनियमात्।
महतां प्रत्यक्षात्। यथेदानीं तथोपर्यपि देवा भविष्यन्तीतीतरेषामनुमानाच्च।
॥ [ॐ] अत एव च नित्यत्वम् [ॐ]॥ १/३/२९॥
अत एव च नित्यत्वम्। अत एव शब्दस्य नित्यत्वादेव च देवप्रवाहस्य नित्यत्वं युक्तम्।
॥ [ॐ] समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश्च [ॐ]॥ १/३/३०॥
समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश्च। अतीतानागतानां देवानां समाननामरूपत्वात् प्राप्तपदानां मुक्त्याऽवृत्तावप्यविरोधः। “यथापूर्वम्”महानारायणोपनिषत् ५/७ इति दर्शनात्।
“अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा। ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु दृष्टयः। वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः॥”भारतम् १२/२३८/९३-९५ इति स्मृतेश्च॥
॥ [ॐ] मध्वादिष्वसम्भवादनधिकारं जैमिनिः [ॐ]॥ १/३/३१॥
मध्वादिष्वसम्भवादनधिकारं जैमिनिः। “वसूनामेवैको भूत्वा”छान्दोग्योपनिषत् ३/६/२ इत्यादिना प्राप्यफलत्वात् प्राप्तपदानां देवानां मध्वादिविद्यास्वनधिकारं जैमिनिर्मन्यते।
॥ [ॐ] ज्योतिषि भावाच्च [ॐ]॥ १/३/३२॥
ज्योतिषि भावाच्च। ज्योतिषि सर्वज्ञत्वे भावाच्च। आदित्यप्रकाशेऽन्तर्भाववत् तज्ज्ञाने सर्ववस्तूनामन्तर्भावात्। नित्यसिद्धत्वाच्च विद्यानाम्।
॥ [ॐ] भावं तु बादरायणोऽस्ति हि [ॐ]॥ १/३/३३॥
भावं तु बादरायणोऽस्ति हि। फलविशेषभावात् प्राप्तपदानामपि देवानां मध्वादिष्वधिकारं बादरायणो मन्यते। अस्ति हि प्रकाशविशेषः।
“यावत् सेवा परे तत्वे तावत् सुखविशेषता। सम्भवाच्च प्रकाशस्य परमेकमृते हरिम्। तेषां सामर्थ्ययोगाच्च देवानामप्युपासनम्। सर्वं विधीयते नित्यं सर्वयज्ञादिकर्म च॥” इति स्कान्दे।
उक्तफलानधिकारमात्रं जैमिनिमतम्। अतो न तन्मतविरोधः। “सर्वज्ञस्यैव कृष्णस्य त्वेकदेशविचिन्तितम्। स्वीकृत्य मुनयो ब्रूयुस्तन्मतं न विरुद्ध्यते॥” इति ब्राह्मे॥
अपशूद्राधिकरणम्
॥ [ॐ] शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि [ॐ]॥ १/३/३४॥
मनुष्याधिकारत्वादित्युक्तेऽविशेषाच्छूद्रस्यापि “अह हारेत्वा शूद्र”छान्दोग्योपनिषत् ४/२/३ इति पौत्रायणोक्तेरधिकार इति।
अत आह- शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि। नासौ पौत्रायणः शूद्रः, शुचाऽऽद्रवणमेव शूद्रत्वम्। “कम्वर एनमेतत्सन्तम्”छान्दोग्योपनिषत् ४/१/३ इत्यनादरश्रवणात्। “स ह सञ्जिहान एव क्षत्तारमुवाच”छान्दोग्योपनिषत् ४/१/५ इति सूच्यते हि।
॥ [ॐ] क्षत्रियत्वावगतेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् [ॐ]॥ १/३/३५॥
क्षत्रियत्वावगतेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात्। “अयमश्वतरीरथः”छान्दोग्योपनिषत् ४/२/२ इति चित्ररथसम्बन्धित्वेन लिङ्गेन पौत्रायणस्य क्षत्रियत्वावगतेश्च।
“रथस्त्वश्वतरीयुक्तश्चित्र इत्यभिधीयते” इति ब्रह्माण्डे।
“यत्र वेदो रथस्तत्र न वेदो यत्र नो रथः” इति ब्रह्मवैवर्ते॥
॥ [ॐ] संस्कारपरामर्शात् तदभावाभिलापाच्च [ॐ]॥ १/३/३६॥
संस्कारपरामर्शात् तदभावाभिलापाच्च। “अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयीत, तमध्यापयीत” इत्यध्ययनार्थं संस्कारपरामर्शात्। “नाग्निर्न यज्ञो न क्रिया न संस्कारो न व्रतानि शूद्रस्य” इति पैङ्गिश्रुतौ संस्काराभावाभिलापाच्च।
उत्तमस्त्रीणां तु न शूद्रवत्। “सपत्नीं मे परा धम”ऋग्वेदसंहिता १०/१४५/२ इत्यादिष्वधिकारदर्शनात्। संस्काराभावेनाभावस्तु सामान्येन। अस्ति च तासां संस्कारः- “स्त्रीणां प्रदानकर्मैव यथोपनयनं तथा” इति स्मृतेः।
॥ [ॐ] तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः [ॐ]॥ १/३/३७॥
तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः। “नाहमेतद् वेद भो यद्गोत्रोऽहमस्मि”छान्दोग्योपनिषत् ४/४ इति सत्यवचनेन सत्यकामस्य शूद्रत्वाभावनिर्धारणे हारिद्रुमतस्य “नैतदब्राह्मणो विवक्तुमर्हति”छान्दोग्योपनिषत् ४/५ इति तत्संस्कारे प्रवृत्तेश्च।
॥ [ॐ] श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश्च [ॐ]॥ १/३/३८॥
श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश्च। “श्रवणे त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रपरिपूरणम्। अध्ययने जिह्वाच्छेदः। अर्थावधारणे हृदयविदारणम्” इति प्रतिषेधात्। “नाग्निर्न यज्ञः शूद्रस्य तथैवाध्ययनं कुतः। केवलैव तु शुश्रूषा त्रिवर्णानां विधीयते॥” इति स्मृतेश्च।
विदुरादीनां तूत्पन्नज्ञानत्वात् कश्चिद् विशेषः।
कम्पनाधिकरणम्
॥ [ॐ] कम्पनात् [ॐ]॥ १/३/३९॥
“यदिदं किञ्च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम्। महद् भयं वज्रमुद्यतं य एतद् विदुरमृतास्ते भवन्ति”🔗काठकोपनिषत् २/३/२ इत्युद्यतवज्रज्ञानान्मोक्षः श्रूयत इति।
अतोऽब्रवीत्- कम्पनात्। एजतीति कम्पनवचनादुद्यतवज्रो भगवानेव। “को ह्येवान्यात् कः प्राण्याद् यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्”🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/७ इति हि श्रुतिः। “प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुः”बृहदारण्यकोपनिषत् ६/४/१८ इति च।
“नभस्वतोऽपि सर्वाः स्युश्चेष्टा भगवतो हरेः। किमुतान्यस्य जगतो यस्य चेष्टा नभस्वतः॥” इति स्कान्दे।
“चक्रं चङ्क्रमणादेष वर्जनाद् वज्र उच्यते। खण्डनात् खड्ग एवैष हेतिनामा स्वयं हरिः॥” इति ब्रह्मवैवर्ते।
ज्योतिरधिकरणम्
॥ [ॐ] ज्योतिर्दर्शनात् [ॐ]॥ १/३/४०॥
हृदय आहितं ज्योतिः परमात्मेत्युक्तम्। तत्र “योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः”बृहदारण्यकोपनिषत् ६/३/७ इत्यत्र “उभौ लोकावनुसञ्चरति”बृहदारण्यकोपनिषत् ६/३/७ इति वचनाज्जीव इति प्रतीयत इति।
अत उच्यते- ज्योतिर्दर्शनात्। “विष्णुरेव ज्योतिर्विष्णुरेव ब्रह्मा विष्णुरेवात्मा विष्णुरेव बलं विष्णुरेव यशो विष्णुरेवानन्दः” इति दर्शनाच्चतुर्वेदशिखायां ज्योतिर्विष्णुरेव। “प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ उत्सर्जद् याति”बृहदारण्यकोपनिषत् ६/३/३५ इति वचनात् तस्यापि लोकसञ्चरणमस्त्येव।
आकाशाधिकरणम्
॥ [ॐ] आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् [ॐ]॥ १/३/४१॥
सर्वाधारत्वं विष्णोरुक्तम्। तच्च “आकाशो वैनाम नामरूपयोर्निर्वहिता”छान्दोग्योपनिषत् ८/१४/१ इत्यत्राकाशस्य प्रतीयते। “वैनाम” इति प्रसिद्धोपदेशात् प्रसिद्धाकाशश्चाङ्गीकर्तव्य इति।
अत उच्यते- आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात्। “ते यदन्तरा तद् बह्म”छान्दोग्योपनिषत् ८/१४/१ इत्यर्थान्तरत्वादिव्यपदेशादाकाशो हरिरेव। “अवर्णम्”🔗आथर्वणोपनिषत् १/१/६ “यतो वाचो निवर्तन्ते”🔗तैत्तिरीयोपनिषत् २/४ इत्यादिश्रुतेस्तस्यैव हि तल्लक्षणम्। “अनामा सोऽप्रसिद्धत्वादरूपो भूतवर्जनात्” इति ब्राह्मे।
सुषुप्त्यधिकरणम्
॥ [ॐ] सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन [ॐ]॥ १/३/४२॥
असङ्गत्वं परमात्मन उक्तम्। तच्च “स यत् तत्र किञ्चित् पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुषः”बृहदारण्यकोपनिषत् ६/३/१५ इति स्वप्नादिद्रष्टुः प्रतीयते। स च जीवः प्रसिद्धेरिति।
अत आह- सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन। “प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद नान्तरम्”बृहदारण्यकोपनिषत् ६/३/२१ “प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ उत्सर्जद् याति”बृहदारण्यकोपनिषत् ६/३/३६ इति भेदव्यपदेशात्, न जीवः, पर एवासङ्गः। स्वप्नादिद्रष्टृत्वं च सर्वज्ञत्वात् तस्यैव युज्यते।
ब्राह्मणाधिकरणम्
॥ [ॐ] पत्यादिशब्देभ्यः [ॐ]॥ १/३/४३॥
“एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य”बृहदारण्यकोपनिषत् ६/४/२२ इति ब्राह्मणस्यापि नित्यमहिमा प्रतीयते। स च ब्राह्मणः “स वा एष महानज आत्मा”बृहदारण्यकोपनिषत् ६/४/२२, २४, २५ इत्यजशब्दाद् विरिञ्च इति प्राप्तम्। देवानां च विद्याकर्मणोः पदप्राप्तिः सूचिता तदुपर्यपीति।
अतोऽब्रवीत्- पत्यादिशब्देभ्यः। “सर्वस्याधिपतिः सर्वस्येशानः”बृहदारण्यकोपनिषत् ६/४/२२ “स वा एष नेति नेति”बृहदारण्यकोपनिषत् ६/४/२२ इत्यादिशब्देभ्यो नित्यमहिमा विष्णुरेव। “उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/१२ “सप्तार्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि”ऋग्वेदसंहिता १/१६४/३६ “स योऽतोऽश्रुतः”ऐतरेयारण्यकम् ३/२/४ इत्यादिश्रुतिभ्यस्तस्यैव हि ते शब्दाः।
॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रभाष्ये श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः॥
अन्यत्रैवप्रसिद्धनामलिङ्गपादः
आनुमानिकाधिकरणम्
॥ [ॐ] आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च [ॐ]॥ १/४/१॥
ॐ॥ श्रुतिलिङ्गादिभिरन्यत्रैव प्रसिद्धानामपि शब्दानां सामस्त्येन विशेषहेतुभिर्विष्णावेव प्रवृत्तिं दर्शयत्यस्मिन् पादे।
आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च। “तत्तु समन्वयात्”🔗ब्रह्मसूत्रम् १/१/४ इति सर्वशब्दानां परमेश्वरे समन्वय उक्तः। तन्न युज्यते। यतः “अव्यक्तात् पुरुषः परः”🔗काठकोपनिषत् १/३/११ इति साङ्ख्यानुमानपरिकल्पितं प्रधानमप्येकेषां शाखिनामुच्यत इति चेत्।
न। तस्यैव पारतन्त्र्याच्छरीररूपकेऽव्यक्ते विन्यस्तस्य परमात्मन एवाव्यक्तशब्देन गृहीतेः। कप्रत्ययः कुत्सने। परमात्मन एवाव्यक्तशब्दः, तत्तन्त्रत्वेन तच्छरीररूपत्वादितरस्याप्यव्यक्तशब्दः। “तुच्छेनाभ्वपिहितं यदासीत्”ऋग्वेदसंहिता १०/१२९/३ इति दर्शयति च।
“अव्यक्तमचलं शान्तं निष्कलं निष्क्रियं परम्। यो वेद हरिमात्मानं स भयादनुमुच्यते॥” इति पिप्पलादशाखायाम्।
“अक्षरं ब्रह्म परमम्”🔗भगवद्गीता ८/३ इत्युक्त्वा “अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः”🔗भगवद्गीता ८/२१ इति वचनाच्च।
॥ [ॐ] सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् [ॐ]॥ १/४/२॥
सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात्। सूक्ष्ममेवाव्यक्तशब्देनोच्यते। तद्ध्यव्यक्ततामर्हति।
सूक्ष्मत्वं च मुख्यं तस्यैव। “यत्तत् सूक्ष्मं परमं वेदितव्यं नित्यं पदं वैष्णवं ह्यामनन्ति। यत्तल्लोका न विदुर्लोकसारं विन्दन्त्येतत् कवयो योगनिष्ठाः॥” इति च पिप्पलादशाखायाम्।
मुख्ये च विद्यमाने नामुख्यं युक्तम्॥
॥ [ॐ] तदधीनत्वादर्थवत् [ॐ]॥ १/४/३॥
तदधीनत्वादर्थवत्। तदधीनत्वाच्चाव्यक्तत्वादीनां तस्यैवाव्यक्तत्वपरावरत्वादिकमर्थवत्।
“यदधीनो गुणो यस्य तद्गुणी सोऽभिधीयते। यथा जीवः परात्मेति यथा राजा जयीत्यपि॥” इति स्कान्दे।
॥ [ॐ] ज्ञेयत्वावचनाच्च [ॐ]॥ १/४/४॥
ज्ञेयत्वावचनाच्च, अन्यस्य न वाच्यत्वं युज्यते।
॥ [ॐ] वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि [ॐ]॥ १/४/५॥
वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि। “महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते”🔗काठकोपनिषत् १/३/१५ इति ज्ञेयत्वं वदतीति चेत्।
न। प्राज्ञः परमात्मा हि तत्रोच्यते। “अणोरणीयान् महतो महीयान्”🔗काठकोपनिषत् १/२/२० इति तस्यैव हि महतो महत्वम्। सर्वस्मात् परस्य महतोऽपि महत्त्वं युज्यते।
॥ [ॐ] प्रकरणात् [ॐ]॥ १/४/६॥
प्रकरणात्। “सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद् विष्णोः परमं पदम्”🔗काठकोपनिषत् १/३/९ इति तस्य ह्येतत् प्रकरणम्।
॥ [ॐ] त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च [ॐ]॥ १/४/७॥
त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च। त्रयाणामेव पितृसौमनस्यस्वर्ग्याग्निपरमात्मनां प्रश्न उपन्यासश्च। “अविज्ञातप्रार्थनं च प्रश्न इत्यभिधीयते” इति वचनान्न विरोधः॥
॥ [ॐ] महद्वच्च [ॐ]॥ १/४/८॥
महद्वच्च। यथा महच्छब्दो महत्तत्वे प्रसिद्धोऽपि परममहत्त्वात् परमात्मन एव मुख्यः, एवमितरेऽपि।
॥ [ॐ] चमसवदविशेषात् [ॐ]॥ १/४/९॥
चमसवदविशेषात्। यथा चमसशब्दोऽन्यत्र प्रसिद्धोऽपि “इदं तच्छिर एष ह्यर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नः”बृहदारण्यकोपनिषत् ४/२/३ इति श्रुतेः शिरोवाचकः, एवमव्यक्तादिशब्दाः सर्वेऽन्यत्र प्रसिद्धा अपि “नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति” इत्यादिश्रुतेः परमात्माभिधायका एव। अविशेषाच्छ्रुतेः।
ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम्
॥ [ॐ] ज्योतिरुपक्रमात् तु तथा ह्यधीयत एके [ॐ]॥ १/४/१०॥
“वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत” इत्यादिकर्माभिधायकस्य कर्मक्रमादिविरोधान्न युज्यत इति।
अत आह- ज्योतिरुपक्रमात् तु तथा ह्यधीयत एके। ज्योतिरादिकर्मवाचकत्वेन प्रसिद्धाभिधेयोऽपि स एव। “एष इमं लोकमभ्यार्चत्”ऐतरेयारण्यकम् २/२/१ इत्युपक्रम्य “ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव प्राण ऋच इत्येव विद्यात्”ऐतरेयारण्यकम् २/२/२ इति ह्यधीयत एके।
॥ [ॐ] कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः [ॐ]॥ १/४/११॥
कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः। मधुविद्यादिवत् सर्वशब्दार्थत्वेन परस्य कल्पनोपदेशाच्च न कर्मक्रमादिविरोधः।
नसङ्ख्योपसङ्ग्रहाधिकरणम्
॥ [ॐ] न सङ्ख्योपसङ्ग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च [ॐ]॥ १/४/१२॥
न सङ्ख्योपसङ्ग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च। “यस्मिन् पञ्चपञ्च जना आकाशश्च प्रतिष्ठितः”बृहदारण्यकोपनिषत् ६/४/१७ इत्यादिषु बहुसङ्ख्योपसङ्ग्रहेऽपि न विरोधः। तस्यैवाकाशादिषु नानाभावात् तदतिरिक्तस्वरूपत्वाच्च।
॥ [ॐ] प्राणादयो वाक्यशेषात् [ॐ]॥ १/४/१३॥
पञ्च जनानाह– प्राणादयो वाक्यशेषात्। “प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो मनः”बृहदारण्यकोपनिषत् ६/४/१८ इति वाक्यशेषात्।
॥ [ॐ] ज्योतिषैकेषामसत्यन्ने [ॐ]॥ १/४/१४॥
ज्योतिषैकेषामसत्यन्ने। “तद् देवा ज्योतिषां ज्योतिः”बृहदारण्यकोपनिषत् ६/४/१६ इत्यनेन काण्वानां पञ्चकम्।
आकाशाधिकरणम् (कारणत्वेनाधिकरणम्)
॥ [ॐ] कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः [ॐ]॥ १/४/१५॥
अवान्तरकारणत्वेनापि स एवोच्यत इति वक्ति- कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः। अकाशादिष्ववान्तरकारणत्वेन स एव स्थितः। यथाव्यपदिष्टस्यैव परस्य “य आकाशे तिष्ठन्”बृहदारण्यकोपनिषत् ५/७/१२ इत्यादिनाऽऽकाशादिषूक्तेः।
समाकर्षाधिकरणम्
॥ [ॐ] समाकर्षात् [ॐ]॥ १/४/१६॥
सर्वशब्दानां परमात्मवाचकत्वे कथमन्यत्र व्यवहार इति।
अतोऽब्रवीत्- समाकर्षात्। परमात्मवाचिनः शब्दा अन्यत्र समाकृष्य व्यवह्रियन्ते।
“परस्य वाचकाः शब्दाः समाकृष्येतरेष्वपि। व्यवह्रियन्ते सततं लोकवेदानुसारतः॥” इति पाद्मे॥
॥ [ॐ] जगद्वाचित्वात् [ॐ]॥ १/४/१७॥
तर्हि कथं तेषां शब्दानां जगति प्रसिद्धिः? जगद्वाचित्वात्। जगति व्यवहारो लोकस्य। नतु परमात्मनि तथा। अतो जगति प्रसिद्धिः शब्दानाम्।
॥ [ॐ] जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेत् तद् व्याख्यातम् [ॐ]॥ १/४/१८॥
जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेत् तद् व्याख्यातम्। तदधीनत्वात् तच्छब्दवाच्यत्वमित्युक्तम्। तज्जीवमुख्यप्राणयोर्लिङ्गम्। “अस्य यदैकां शाखां जीवो जहात्यथ सा शुष्यति”छान्दोग्योपनिषत् ६/११/२ “वायुना हि सर्वे लोका नेनीयन्ते” इत्यादिश्रुतिभ्य इति चेत्।
न। उपसात्रैविध्यादिति व्याख्यातत्वात्॥
॥ [ॐ] अन्यार्थं तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपिचैवमेके [ॐ]॥ १/४/१९॥
अन्यार्थं तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपिचैवमेके। परमात्मज्ञानार्थं कर्मादिकमपि वदतीति जैमिनिः। “कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति। तस्मै स होवाच। द्वे विद्ये वेदितव्ये”🔗आथर्वणोपनिषत् १/१/३-४ “कथं नु भगवः स आदेशो भवतीति। यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन”छान्दोग्योपनिषत् ६/१/३/४ इत्यादिप्रश्नव्याख्यानाभ्याम्। एवमपिचैके पठन्ति “यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति”ऋग्वेदसंहिता १/१६४/३९ इति।
॥ [ॐ] वाक्यान्वयात् [ॐ]॥ १/४/२०॥
वाक्यान्वयात्। वाक्यस्याप्येवमन्वयो युज्यते पृथक्पृथक् स्थितस्यापि परमात्मना।
॥ [ॐ] प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः [ॐ]॥ १/४/२१॥
प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः। “नान्यः पन्था अयनाय विद्यते”तैत्तिरीयारण्यकम् ३/१२/७ इति प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गत्वेन कर्मादिकमुच्यत इत्याश्मरथ्यः। यस्मादेवमनित्यफलमन्यत् तस्मान्नान्यः पन्था इति।
॥ [ॐ] उत्क्रमिष्यत एवम्भावादित्यौडुलोमिः [ॐ]॥ १/४/२२॥
उत्क्रमिष्यत एवम्भावादित्यौडुलोमिः। उत्क्रमिष्यतो मुमुक्षोः कर्मादिना भाव्यं साधनसाधनत्वेन। अतस्तद् वक्तीत्यौडुलोमिर्मन्यते।
॥ [ॐ] अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः [ॐ]॥ १/४/२३॥
अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः। सर्वं परमात्मन्यवस्थितमिति वक्तुं तद्वचनमिति काशकृत्स्नः।
“कृष्णद्वैपायनमतादेकदेशविदः परे। वदन्ति ते यथाप्रज्ञं न विरोधः कथञ्चन॥” इति पाद्मे॥
प्रकृत्यधिकरणम्
॥ [ॐ] प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् [ॐ]॥ १/४/२४॥
स्त्रीशब्दा अपि तस्मिन्नेवेत्याह- प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्। “हन्तैतमेव पुरुषं सर्वाणि नामान्यभिवदन्ति यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रमभिविशन्त्येवमेवैतानि नामानि सर्वाणि पुरुषमभिविशन्ति” इति प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् प्रकृतिशब्दवाच्योऽपि स एव।
॥ [ॐ] अभिध्योपदेशाच्च [ॐ]॥ १/४/२५॥
अभिध्योपदेशाच्च। “मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्”🔗श्वेताश्वतरोपनिषत् ४/१० “महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च। प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते॥” इति वचनात् तदभिध्यैव प्रकृतिशब्देनोच्यते।
“सोऽभिध्या स जूतिः स प्रज्ञा स आनन्दः” इति श्रुतेरभिध्या च स्वरूपमेव।
“ध्यायति ध्यानरूपोऽसौ सुखी सुखमतीव च। परमैश्वर्ययोगेन विरुद्धार्थतयेष्यते॥” इति ब्रह्माण्डे॥
॥ [ॐ] साक्षाच्चोभयाम्नानात् [ॐ]॥ १/४/२६॥
साक्षाच्चोभयाम्नानात्। “एष स्त्र्येष पुरुष एष प्रकृतिरेष आत्मैष ब्रह्मैष लोक एष आलोको योऽसौ हरिरादिरनादिरनन्तोऽन्तः परमः पराद् विश्वरूपः” इति पैङ्गिश्रुतौ साक्षादेव प्रकृतिपुरुषत्वाम्नानात्।
॥ [ॐ] आत्मकृतेः परिणामात् [ॐ]॥ १/४/२७॥
आत्मकृतेः परिणामात्। प्रकर्षेण करोतीति प्रकृतिरिति योगाच्च। प्रकृतावनुप्रविश्य तां परिणाम्य तत्परिणामनियामकत्वेन तत्र स्थित्वाऽऽत्मनो बहुधाकरणात्।
“अथ हैष आत्मा प्रकृतिमनुप्रविश्यात्मानं बहुधा चकार। तस्मात् प्रकृतिस्तस्मात् प्रकृतिरित्याचक्षते” इति भाल्लवेयश्रुतिः।
“अविकारोऽपि परमः प्रकृतिं तु विकारिणीम्। अनुप्रविश्य गोविन्दः प्रकृतिश्चाभिधीयते॥” इति नारदीये।
नचान्यत् कल्प्यम्, अप्रामाणिकत्वात्।
॥ [ॐ] योनिश्च हि गीयते [ॐ]॥ १/४/२८॥
योनिश्च हि गीयते। अव्यवधानेनोत्पत्तिद्वारत्वं प्रकृतित्वम्। तच्चास्यैव हि गीयते “यद् भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः”🔗आथर्वणोपनिषत् १/१/६ इति।
“व्यवधानेन सूतिस्तु पुंस्त्वं विद्वद्भिरुच्यते। सूतिरव्यवधानेन प्रकृतित्वमिति स्थितिः। उभयात्मकसूतित्वाद् वासुदेवः परः पुमान्। प्रकृतिः पुरुषश्चेति शब्दैरेकोऽभिधीयते॥” इति ब्रह्माण्डे।
एतेन सर्वव्याख्याताधिकरणम्
॥ [ॐ] एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः [ॐ]॥ १/४/२९॥
एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः। एतेन सर्वे शून्यादिशब्दा अपि व्याख्याताः। “एष ह्येव शून्य एष ह्येव तुच्छ एष ह्येवाभाव एष ह्येवाव्यक्तोऽदृश्योऽचिन्त्यो निर्गुणश्च” इति महोपनिषदि।
“शमूनं कुरुते विष्णुरदृश्यः सन् परः स्वयम्। तस्माच्छून्य इति प्रोक्तस्तोदनात् तुच्छ उच्यते। नैष भावयितुं योग्यः केनचित् पुरुषोत्तमः। अतोऽभावं वदन्त्येनं नाश्यत्वान्नाश इत्यपि। सर्वस्य तदधीनत्वात् तत्तच्छब्दाभिधेयता। अन्येषां व्यवहारार्थमिष्यते व्यवहर्तृभिः॥” इति महाकौर्मे।
एतेन तदधीनत्वाद्युक्तयुक्तिसमुदायेन।
“अवधारणार्थं सर्वस्याप्युक्तस्याऽध्यायमूलतः। द्विरुक्तिं कुर्वते प्राज्ञा अध्यायान्ते विनिर्णये॥” इति वाराहसंहितायाम्॥
॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रभाष्ये श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥
Loading…