ॐ॥ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते। पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥ ओ३म् शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥ ०॥
ॐ॥ नित्यानित्यजगद्धात्रे नित्याय ज्ञानमूर्तये। पूर्णानन्दाय हरये सर्वयज्ञभुजे नमः॥ यस्माद् ब्रह्मेन्द्ररुद्रादिदेवतानां श्रियोऽपि च। ज्ञानस्फूर्तिः सदा तस्मै हरये गुरवे नमः॥
स्वायम्भुवो मनुरेतैर्मन्त्रैर्भगवन्तमाकूतिसूनुं यज्ञनामानं विष्णुं तुष्टाव।
“स्वायम्भुवः स्वदौहित्रं विष्णुं यज्ञाभिधं मनुः। ईशावास्यादिभिर्मन्त्रैस्तुष्टावावहितात्मना। रक्षोभिरुग्रैः सम्प्राप्तः खादितुं मोचितस्तदा। स्तोत्रं श्रुत्वैव यज्ञेन तान् हत्वाऽवध्यतां गतान्। प्रादाद्धि भगवांस्तेषामवध्यत्वं हरः प्रभुः। तैर्वध्यत्वं तथाऽन्येषामतः कोऽन्यो हरेः प्रभुः॥”
इति ब्रह्माण्डे।
भागवते
चायमेवार्थ उक्तः।[1]
ॐ॥ ईशावास्यमिदꣳ सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत्। तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनम्॥ १॥
ईशस्यावासयोग्यम्[2]
ईशावास्यम्।
जगत्यां
प्रकृतौ
तेन
ईशेन
त्यक्तेन
दत्तेन
भुञ्जीथाः।
“स्वतःप्रवृत्त्यशक्तत्वादीशावास्यमिदं जगत्। प्रवृत्तये प्रकृतिगं यस्मात् स प्रकृतीश्वरः। तदधीनप्रवृत्तित्वात् तदीयं सर्वमेव यत्। तद्दत्तेनैव भुञ्जीथा अतो नान्यं प्रयाचयेत्॥”
इति ब्राह्मे।[3]
कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतꣳ समाः। एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे॥ २॥
अकुर्वतः
कर्म न लिप्यते
इति नास्ति।
“अज्ञस्य कर्म लिप्येत कृष्णोपास्तिमकुर्वतः। ज्ञानिनोऽपि यतो ह्रास आनन्दस्य भवेद् ध्रुवम्। अतोऽलेपेऽपि लेपः स्यादतः कार्यैव सा सदा॥”
इति नारदीये।
असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः। तांस्ते प्रेत्याभि गच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः॥ ३॥
सुष्ठु रमणविरुद्धत्वादसुराणां प्राप्यत्वाच्चासुर्याः।
“नच[4] रमन्त्यहो असदुपासनयाऽऽत्महनः”भागवतम् १०/९४/२४
इत्युक्तत्वात्।
“महादुःखैकहेतुत्वात् प्राप्यत्वादसुरैस्तथा। असुर्या नाम ते लोकास्तान् यान्ति विमुखा हरौ॥”
इति वामने।
ये के च
इति[5]
नियम उक्तः।
“नियमेन तमो यान्ति सर्वेऽपि विमुखा हरौ”[6]
इति च।
अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद् देवा आप्नुवन् पूर्वमर्षत्। तद् धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत् तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति॥ ४॥
“अनेजन्निर्भयत्वात् तदेकं प्राधान्यतस्तथा। सम्यग्ज्ञातुमशक्यत्वादगम्यं तत् सुरैरपि। स्वयं तु सर्वानगमत्[7] पूर्वमेव स्वभावतः। अचिन्त्यशक्तितश्चैव सर्वगत्वाच्च तत् परम्। द्रवतोऽत्येति सन्तिष्ठत् तस्मिन् कर्माण्यधान्मरुत्।[8] मारुत्येव यतश्चेष्टा सर्वा तां हरयेऽर्पयेत्॥”
इति ब्रह्माण्डे।
“ऋष ज्ञाने”।
तदेजति तन्नैजति तद् दूरे तद्वन्तिके। तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः॥ ५॥
तदेजति
तत एव एजत्यन्यत्।[9]
तत्
स्वयं
नेजति।
“ततो बिभेति सर्वोऽपि न बिभेति हरिः स्वयम्। सर्वगत्वात् स दूरे च बाह्येऽन्तश्च समीपगः॥”[10]
इति तत्त्वसंहितायाम्।
“सर्वगं परमात्मानं सर्वं च परमात्मनि। यः पश्येत् स भयाभावान्नात्मानं गोप्तुमिच्छति॥”
इति सौकरायणश्रुतिः।
यस्मिन् सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद् विजानतः। तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः॥ ७॥
यस्मिन्
परमात्मनि सर्वभूतानि स परमात्मैव
तत्र
सर्वभूतेष्वभूत्।
एवं सर्वभूतेष्वेकत्वेन परमात्मानं
विजानतः को मोहः?
“यस्मिन् सर्वाणि भूतानि स आत्मा सर्वभूतगः। एवं सर्वत्र यो विष्णुं पश्येत् तस्य विजानतः। को मोहः कोऽथवा शोकः स विष्णुं पर्यगाद् यतः॥”[12]
इति पिप्पलादशाखायाम्।
पूर्वोक्तानुवादेन
शोकमोहाभावोऽपि[13]
विजानतश्चात्रोच्यते।
अभ्यासश्च सर्वगतत्वस्य तात्पर्यद्योतनार्थः।
स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमस्नाविरं शुद्धमपापविद्धम्। कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः॥ ८॥
“शुक्रं तच्छोकराहित्यादव्रणं[14] नित्यपूर्णतः। पावनत्वात् सदा शुद्धमकायं[15] लिङ्गवर्जनात्। स्थूलदेहस्य राहित्यादस्नाविरमुदाहृतम्। एवम्भूतोऽपि सार्वज्ञात्[16] कविरित्येव शब्द्यते। ब्रह्मादिसर्वमनसां प्रकृतेर्मनसोऽपिच।[17] ईशितृत्वान्मनीषी स परिभूः सर्वतो वरः। सदाऽनन्याश्रयत्वाच्च स्वयम्भूः परिकीर्तितः। स सत्यं जगदेतादृङ् नित्यमेव प्रवाहतः। अनाद्यनन्तकालेषु प्रवाहैकप्रकारतः।[18] नियमेनैव ससृजे भगवान् पुरुषोत्तमः। सज्ज्ञानानन्दशीर्षोऽसौ सज्ज्ञानानन्दबाहुकः। सज्ज्ञानानन्ददेहश्च सज्ज्ञानानन्दपादवान्। एवम्भूतो महाविष्णुर्यथार्थं जगदीदृशम्। अनाद्यनन्तकालीनं ससर्जात्मेच्छया प्रभुः॥”
इति वाराहे।
अन्धं तमः प्र विशन्ति येऽविद्यामुपासते। ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः॥ ९॥
अन्यदेवाहुर्विद्ययाऽन्यदाहुरविद्यया। इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद् व्याचचक्षिरे॥ १०॥
विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह। अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते॥ ११॥
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते। ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्यां रताः॥ १२॥
अन्यदेवाहुः सम्भवादन्यादाहुरसम्भवात्। इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद् व्याचचक्षिरे॥ १३॥
सम्भूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभयं सह। विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्याऽमृतमश्नुते॥ १४॥
“अन्यथोपासका ये तु तमोऽन्धं यान्त्यसंशयम्। ततोऽधिकमिव व्यक्तं यान्ति तेषामनिन्दकाः। तस्माद् यथास्वरूपं तु नारायणमनामयम्। अयथार्थस्य निन्दां च ये विदुः सह[19] सज्जनाः। ते[ऽ]निन्दयाऽयथार्थस्य दुःखाज्ञानादिरूपिणः। दुःखाज्ञानादिसन्तीर्णाः सुखज्ञानादिरूपिणः। यथार्थस्य परिज्ञानात् सुखज्ञानादिरूपताम्। यान्त्येवं[20] सृष्टिकर्तृत्वं नाङ्गीकुर्वन्ति ये हरेः। तेऽपि यान्ति तमो घोरं तथा संहारकर्तृताम्। नाङ्गीकुर्वन्ति तेऽप्येवं तस्मात् सर्वगुणात्मकम्। सर्वकर्तारमीशेशं सर्वसंहारकारणम्।[21] यो वेद संहृतिज्ञानाद् देहबन्धाद् विमुच्यते। सुखज्ञानादिकर्तृत्वज्ञानात्[22] तद्व्यक्तिमाव्रजेत्। सर्वदोषविनिर्मुक्तं गुणरूपं जनार्दनम्। जानीयान्न गुणानां च भागहानिं प्रकल्पयेत्। न मुक्तानामपि हरेः साम्यं विष्णोरभिन्नताम्। नैव प्रचिन्तयेत् तस्माद् ब्रह्मादेः साम्यमेव वा। मानुषादिविरिञ्चान्तं तारतम्यं विमुक्तिगम्। ततो विष्णोः परोत्कर्षं सम्यग् ज्ञात्वा विमुच्यते॥”
इति कौर्मे।
हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम्। तत् त्वं पूषन्नपा वृणु सत्यधर्माय दृष्टये॥ १५॥
पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् समूह तेजो
यत् ते रूपं कल्याणतमं तत् ते पश्यामि।
योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि॥ १६॥
“पात्रं हिरण्मयं सूर्यमण्डलं समुदाहृतम्। विष्णोः सत्यस्य तेनैव सर्वदाऽपिहितं मुखम्। तत् तु पूर्णत्वतः पूषा विष्णुर्दर्शयति स्वयम्। सत्यधर्माय भक्ताय प्रधानज्ञानरूपतः। विष्णुरेकऋषिर्ज्ञेयो यमो नियमनाद्धरिः। सूर्यः स सूरिगम्यत्वात् प्राजापत्यः प्रजापतेः। विशेषेणैव गम्यत्वादहं चासावहेयतः। अस्मि नित्यास्तितामानात् सर्वजीवेषु संस्थितः। स्वयं तु सर्वजीवेभ्यो व्यतिरिक्तः परो हरिः। स क्रतुर्ज्ञनरूपत्वादग्निरङ्गप्रणेतृतः॥”
इति ब्रह्माण्डे।
सत्यं ब्रह्म हृदये धारयतीति सत्यधर्मा।
एकोऽसौशब्दः प्राणे स्थित इति।
वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तꣳ शरीरम्। ओ३म् क्रतो स्मर कृतꣳ स्मर क्रतो स्मर कृतꣳ स्मर॥ १७॥
यस्मिन्नयं[23]
स्थितः सोऽप्यमृतः, किमु परः?
अः ब्रह्मैव निलयनं यस्य वायोः सः
अनिलम्।
“अतिरोहितविज्ञानाद् वायुरप्यमृतः स्मृतः। मुख्यामृतः स्वयं रामः परमात्मा सनातनः॥”
इति रामसंहितायाम्।
“भक्तानां स्मरणं विष्णोर्नित्यज्ञप्तिस्वरूपतः। अनुग्रहोन्मुखत्वं तु नैवान्यत् क्वचिदिष्यते॥”
इति ब्रह्मतर्के।
अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान्। युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमउक्तिं विधेम॥ १८॥
वयुनं
ज्ञानम्।
“त्वद्दत्तया[24] वयुनयेदमचष्ट विश्वम्”भागवतम् ४/१०/८
इति वचनात्।
जुहुराणम्
अस्मानल्पीकुर्वत्।[25]
युयोधि
वियोजय।
“यदस्मान् कुरुतेऽत्यल्पांस्तदेनोऽस्मद् वियोजय। नय नो मोक्षवित्तायेत्यस्तौद् यज्ञं मनुः स्वराट्॥”
इति स्कान्दे।
“युयु वियोगे”
इति धातुः।
भक्तिज्ञानाभ्यां
भूयिष्ठां
नमउक्तिं[26]
विधेम।
पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते। पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥ ओ३म् शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥ ००॥
॥ इतीशावास्योपनिषत् सम्पूर्णा ॥
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितमीशावास्योपनिषद्भाष्यं सम्पूर्णम्॥
पाठान्तरविषयकटिप्पण्यः
- “चायमेवार्थ उक्तः” – इति कृ पाठः, “चायमर्थ एवोक्तः”- इति गो पाठः ↩
- “ईशस्यावासयोग्यम्” – इति कृ पाठः, “ईशस्य वासयोग्यम्”- इति गो पाठः ↩
- “इति ब्रह्माण्डे” – इति कृ पाठः, “इति ब्राह्मे”- इति गो पाठः, ब्राह्मेति वामनपण्डिताचार्यसम्मतः पाठः। पूर्वत्र ब्रह्माण्डस्य प्रकृतत्वात् पुनस्तस्य नामतो ग्रहणमस्वरसं च स्यात् ↩
- “नच” – इति कृ पाठः, “न खलु”- इति गो पाठः ↩
- “इति” – इति कृ पाठः, “इत्यनेन”- इति गो पाठः ↩
- “हरौ” – इति कृ पाठः, “हरेः”- इति गो पाठः ↩
- “सर्वानगमत्” – इति कृ पाठः, “सर्वानुगमात्”- इति गो पाठः ↩
- सन्तिष्ठन्निति प्राचीनपाठो गोविन्दाचार्यैरुल्लिखितः ↩
- “तत एव एजत्यन्यत्” – इति कृ पाठः, “तत एजत्यन्यत्”- इति गो पाठः ↩
- दूरगत्वादिति प्राचीनपाठो गोविन्दाचार्यैरुल्लिखितः ↩
- आत्मन्नेवानुपश्यतीति क्वचित् पठ्यते ↩
- “पर्यगाद् यतः॥” – इति कृ पाठः, “पर्यगादतः॥”- इति गो पाठः ↩
- “शोकमोहाभावोऽपि” – इति कृ पाठः, “शोकमोहाभावो”- इति गो पाठः ↩
- “तच्छोकराहित्यादव्रणं” – इति कृ पाठः, “तच्छोकराहित्यादब्रणं”- इति गो पाठः ↩
- “शुद्धमकायं” – इति कृ पाठः, “शुद्ध अकायं”- इति गो पाठः, अत्र यद्यपि शुद्धमित्येव गोविन्दाचार्यपाठे मुद्रितम्। किन्तु, उपरितनतदीयटिप्पण्यनुसारेण पुंलिङ्गपाठस्तत्राभिमत इति स्पष्टम् ↩
- “सार्वज्ञात्” – इति कृ पाठः, “सार्वज्ञ्यात्”- इति गो पाठः ↩
- “प्रकृतेर्मनसोऽपिच” – इति कृ पाठः, “प्रकृत्या मनसोऽपिच”- इति गो पाठः ↩
- “प्रवाहैकप्रकारतः” – इति कृ पाठः, “प्रवाहैकप्रकारकम्”- इति गो पाठः ↩
- “ये विदुः सह” – इति कृ पाठः, “ये विदुस्ते हि”- इति गो पाठः ↩
- “यान्त्येवं” – इति कृ पाठः, “यान्त्येव”- इति गो पाठः ↩
- “सर्वसंहारकारणम्” – इति कृ पाठः, “सर्वसंहारकारकम्”- इति गो पाठः ↩
- “सुखज्ञानादिकर्तृत्वज्ञानात्” – इति कृ पाठः, “सुखज्ञानादिकर्तृत्वज्ञानं”- इति गो पाठः ↩
- “यस्मिन्नयं” – इति कृ पाठः, “यस्मिन् प्राणे”- इति गो पाठः, यस्मिन् प्राणे स परः स्थितः सोऽप्यमृतः। किमु परः? ↩
- “त्वद्दत्तया” – इति कृ पाठः, “यद्दत्तया”- इति गो पाठः ↩
- “अस्मानल्पीकुर्वत्” – इति कृ पाठः, “अस्मानल्पं कुर्वत्”- इति गो पाठः ↩
- “नमउक्तिं” – इति कृ पाठः, “नम इत्युक्तिं”- इति गो पाठः ↩
- “ममाभ्यधिकमित्राय” – इति कृ पाठः, “ममात्यधिकमित्राय”- इति गो पाठः ↩