Setutila

महाभारततात्पर्यनिर्णयः

महाभारततात्पर्यनिर्णयः
विषयानुक्रमणिका
प्रथमोऽध्यायः
मङ्गलाचरणम्
ॐ॥ नारायणाय परिपूर्णगुणार्णवाय विश्वोदयस्थितिलयोन्नियतिप्रदाय। ज्ञानप्रदाय विबुधासुरसौख्यदुःखसत्कारणाय वितताय नमोनमस्ते॥ १/१॥
सर्वसदागमप्रतिपाद्यप्रमेयम्
आसीदुदारगुणवारिधिरप्रमेयो नारायणः परतमः परमात् स एकः। संशान्तसंविदखिलं जठरे निधाय लक्ष्मीभुजान्तरगतः स्वरतोऽपिचाग्रे॥ १/२॥ तस्योदरस्थजगतः सदमन्दसान्द्रस्वानन्दतुष्टवपुषोऽपि रमारमस्य। भूत्यै निजाश्रितजनस्य हि सृज्यसृष्टावीक्षा बभूव परनामनिमेषकान्ते ॥ १/३॥ दृष्ट्वा स चेतनगणान् जठरे शयानानानन्दमात्रवपुषः सृतिविप्रमुक्तान्। ध्यानं गतान् सृतिगतांश्‍च सुषुप्तिसंस्थान् ब्रह्मादिकान् कलिपरान् मनुजांस्तथैक्षत्॥ १/४॥ स्रक्ष्ये हि चेतनगणान् सुखदुःखमध्यसम्प्राप्तये तनुभृतां विहृतिं ममेच्छन्। सोऽयं विहार इह मे तनुभृत्स्वभावसम्भूतये भवति भूतिकृदेव भूत्याः॥ १/५॥ इत्थं विचिन्त्य परमः स तु वासुदेवनामा बभूव निजमुक्तिपदप्रदाता। तस्याज्ञयैव नियताऽथ रमाऽपि रूपं बभ्रे द्वितीयमपि यत् प्रवदन्ति मायाम्॥ १/६॥ सङ्कर्षणश्‍च स बभूव पुनः सुनित्यः संहारकारणवपुस्तदनुज्ञयैव। देवी जयेत्यनुबभूव स सृष्टिहेतोः प्रद्युम्नतामुपगतः कृतितां च देवी॥ १/७॥ स्थित्यै पुनः स भगवाननिरुद्धनामा देवी च शान्तिरभवच्छरदां सहस्रम्। स्थित्वा स्वमूर्तिभिरमूभिरचिन्त्यशक्तिः प्रद्युम्नरूपक इमांश्‍चरमात्मनेऽदात्॥ १/८॥ निर्देहकान् स भगवाननिरुद्धनामा जीवान् स्वकर्मसहितानुदरे निवेश्य। चक्रेऽथ देहसहितान् क्रमशः स्वयम्भुप्राणात्मशेषगरुडेशमुखान् समग्रान्॥ १/९॥ पञ्चात्मकः स भगवान् द्विषडात्मकोऽभूत् पञ्चद्वयी शतसहस्रपरोऽमितश्‍च। एकः समोऽप्यखिलदोषसमुज्झितोऽपि सर्वत्र पूर्णगुणकोऽपि बहूपमोऽभूत्॥ १/१०॥ निर्दोषपूर्णगुणविग्रह आत्मतन्त्रो निश्‍चेतनात्मकशरीरगुणैश्‍च हीनः। आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिः सर्वत्र च स्वगतभेदविवर्जितात्मा॥ १/११॥ कालाच्च देशगुणतोऽस्य नचादिरन्तो वृद्धिक्षयौ नतु परस्य सदातनस्य। नैतादृशः क्व च बभूव नचैव भाव्यो नास्त्युत्तरः किमु परात् परमस्य विष्णोः॥ १/१२॥ सर्वज्ञ ईश्‍वरतमः स च सर्वशक्तिः पूर्णाव्ययात्मबलचित्सुखवीर्यसारः। यस्याज्ञया रहितमिन्दिरया समेतं ब्रह्मेशपूर्वकमिदं नतु कस्य चेशम्॥ १/१३॥ आभासकोऽस्य पवनः पवनस्य रुद्रः शेषात्मको गरुड एव च शक्रकामौ। वीन्द्रेशयोस्तदपरे त्वनयोश्‍च तेषामृष्यादयः क्रमश ऊनगुणाः शतांशात् ॥ १/१४॥ आभासका त्वथ रमाऽस्य मरुत्स्वरूपाच्छ्रेष्ठाऽप्यजात् तदनु गीः शिवतो वरिष्ठा। तस्या उमा विपतिनी च गिरस्तयोस्तु शच्यादिकाः क्रमश एव यथा पुमांसः॥ १/१५॥ ताभ्यश्‍च ते शतगुणैर्दशतो वरिष्ठाः पञ्चोत्तरैरपि यथाक्रमशः श्रुतिस्थाः। शब्दो बहुत्ववचनः शतमित्यतश्‍च श्रुत्यन्तरेषु बहुधोक्तिविरुद्धता न॥ १/१६॥ तेषां स्वरूपमिदमेव यतोऽथ मुक्तावप्येवमेव सततोच्चविनीचरूपाः। शब्दः शतं दश सहस्रमिति स्म यस्मात् तस्मान्न हीनवचनोऽथ ततोऽग्र्यरूपाः॥ १/१७॥ एवं नरोत्तमपरास्तु विमुक्तियोग्या अन्ये च संसृतिपरा असुरास्तमोगाः। एवं सदैव नियमः क्वचिदन्यथा न यावन्न पूर्तिरुत संसृतिगाः समस्ताः॥ १/१८॥ पूर्तिश्‍च नैव नियमाद् भविता हि यस्मात् तस्मात् समाप्तिमपि यान्ति न जीवसङ्घाः। आनन्त्यमेव गणशोऽस्ति यतो हि तेषामित्थं ततः सकलकालगता प्रवृत्तिः॥ १/१९॥ एतैः सुरादिभिरतिप्रतिभादियुक्तैर्युक्तैः सहैव सततं प्रविचिन्तयद्भिः। पूर्तेरचिन्त्यमहिमः परमः परात्मा नारायणोऽस्य गुणविस्तृतिरन्यगा क्व॥ १/२०॥ साम्यं नचास्य परमेण च केन चाप्यं मुक्तेन च क्वचिदतस्त्वभिदा कुतोऽस्य। प्राप्येत चेतनगणैः सततास्वतन्त्रैर्नित्यस्वतन्त्रवपुषः परमात् परस्य॥ १/२१॥
सर्वसदागमप्रतिपाद्यप्रमेये प्रमाणोदाहारणम्
अर्थोऽयमेव निखिलैरपि वेदवाक्यै रामायणैः सहितभारतपञ्चरात्रैः। अन्यैश्‍च शास्त्रवचनैः सह तत्त्वसूत्रैर्निर्णीयते सहृदयं हरिणा सदैव॥ १/२२॥ ‘नारायणस्य न समः’ भारतम् १/१/३४ (कुम्भकोणसंस्करणम्) ‘पुरुषोत्तमोऽहं जीवाक्षरे ह्यधिगतोऽस्मि’ भगवद्गीता १५/१८ ‘ततोऽन्यदार्तम्’। बृहदारण्यकोपनिषत् ५/४/२ ‘मुक्तोपसृप्यः’ 🔗ब्रह्मसूत्रम् १/३/२ ‘इह नास्ति कुतश्च कश्चित्’ 🔗काठकोपनिषत् २/१/११ ‘नानेव’ 🔗काठकोपनिषत् २/१/१० ‘धर्मपृथगात्मदृगेत्यधो हि’॥ १/२३॥ 🔗काठकोपनिषत् २/१/१४ “आभास एव”🔗ब्रह्मसूत्रम् २/३/५० ‘पृथगीशत एष जीवः’ 🔗ब्रह्मसूत्रम् २/३/२८ ‘मुक्तस्य नास्ति जगतो विषये तु शक्तिः’। 🔗ब्रह्मसूत्रम् ४/४/१७ ‘मात्रा परोऽसि नतु तेऽश्नुवते महित्वम्’ ऋग्वेदसंहिता ७/९९/१ “षाड्गुण्यविग्रह” जितन्तेस्तोत्रम् १/१ ‘सुपूर्णगुणैकदेह’ ॥ १/२४॥ भागवतम् ६/४/४८ ‘माहात्म्यदेह’ भारतम् १२/३४६/४ ‘सृतिमुक्तिगते’ ऋग्वेदसंहिता १०/९०/२ ‘शिवश्‍च ब्रह्मा च तद्गुणगतौ न कथञ्चनेशौ। न श्रीः कुतस्तदपरे’ भागवतम् १/१८/१४ ‘अस्य सुखस्य मात्रामश्‍नन्ति मुक्तसुगुणाश्‍च शतावरेण’॥ १/२५॥ बृहदारण्यकोपनिषत् ६/३/३२ “आभासकाभासपरावभासरूपाण्यजस्राणि च चेतनानाम्। विष्णोः सदैवातिवशात् कदाऽपि गच्छन्ति केशादिगणा न मुक्तौ॥” १/२६॥ “यस्मिन् परेऽन्येऽप्यजजीवकोशाः”भागवतम् ९/६/४४ ‘नाहं परायुर्न मरीचिमुख्याः। जानन्ति यद्गुणगणान् न रमादयोऽपि नित्यः स्वतन्त्र उत कोऽस्ति तदन्य ईशः॥’ १/२७॥ भागवतम् ८/११/९ ‘नैवैक एव पुरुषः’ भारतम् १२/३६०/२ ‘पुरुषोत्तमोऽसावेकः कुतः स पुरुषः’ भारतम् १२/३६०/३ ‘यत एव जात्या। अर्थाच्छ्रुतेश्‍च गुणतो निजरूपतश्‍च नित्यान्य एव कथमस्मि स इत्यपि स्यात्’॥ १/२८॥ भारतम् १२/२२०/३६ “सर्वोत्तमो हरिरिदं तु तदाज्ञयैव चेतुं क्षमं स तु हरिः परमः स्वतन्त्रः। पूर्णाव्ययागणितनित्यगुणार्णवोऽसौ” इत्येव वेदवचनानि परोक्तयश्‍च॥ १/२९॥
अस्यैव सर्वसदागमप्रतिपाद्यत्वे प्रमाणोदाहारणम्, वैष्णवशैवादिविरोधपरिहारश्च
“ऋगादयश्‍च चत्वारः पञ्चरात्रं च भारतम्। मूलरामायणं ब्रह्मसूत्रं मानं स्वतः स्मृतम्॥ १/३०॥ अविरुद्धं तु यत् त्वस्य प्रमाणं तच्च नान्यथा। एतद्विरुद्धं यत् तु स्यान्न तन्मानं कथञ्चन॥ १/३१॥ वैष्णवानि पुराणानि पञ्चरात्रात्मकत्वतः। प्रमाणान्येव मन्वाद्याः स्मृतयोऽप्यनुकूलतः॥ १/३२॥ एतेषु विष्णोराधिक्यमुच्यतेऽन्यस्य न क्वचित्। अतस्तदेव मन्तव्यं नान्यथा तु कथञ्चन॥ १/३३॥ मोहार्थान्यन्यशास्त्राणि कृतान्येवाज्ञया हरेः। अतस्तेषूक्तमग्राह्यमसुराणां तमोगतेः॥ १/३४॥ यस्मात् कृतानि तानीह विष्णुनोक्तैः शिवादिभिः। एषां यन्न विरोधि स्यात् तत्रोक्तं तन्न वार्यते॥ १/३५॥ विष्ण्वाधिक्यविरोधीनि यानि वेदवचांस्यपि। तानि योज्यान्यानुकूल्याद् विष्ण्वाधिक्यस्य सर्वशः॥ १/३६॥ अवतारेषु यत् किञ्चिद् दर्शयेन्नरवद्धरिः। तच्चासुराणां मोहाय दोषा विष्णोर्नहि क्वचित्॥ १/३७॥ अज्ञत्वं पारवश्यं वा वेधभेदादिकं तथा। तथा प्राकृतदेहत्वं देहत्यागादिकं तथा॥ १/३८॥ अनीशत्वं च दुःखित्वं साम्यमन्यैश्‍च हीनताम्। प्रदर्शयति मोहाय दैत्यादीनां हरिः स्वयम्॥ १/३९॥ न तस्य कश्‍चिद् दोषोऽस्ति पूर्णाखिलगुणो ह्यसौ। सर्वदेहस्थरूपेषु प्रादुर्भावेषु चेश्‍वरः॥ १/४०॥ ब्रह्माद्यभेदः साम्यं वा कुतस्तस्य महात्मनः। यदेवं वाचकं शास्त्रं तद्धि शास्त्रं परं मतम्॥ १/४१॥ निर्णयायैव यत् प्रोक्तं ब्रह्मसूत्रं तु विष्णुना। व्यासरूपेण तद् ग्राह्यं तत्रोक्ताः सर्वनिर्णयाः॥ १/४२॥ यथार्थवचनानां च मोहार्थानां च संशयम्। अपनेतुं हि भगवान् ब्रह्मसूत्रमचीकॢपत्॥ १/४३॥ तस्मात् सूत्रार्थमागृह्य कर्तव्यः सर्वनिर्णयः। सर्वदोषविहीनत्वं गुणैः सर्वैरुदीर्णता॥ १/४४॥ अभेदः सर्वरूपेषु जीवभेदः सदैव हि। विष्णोरुक्तानि सूत्रेषु सर्ववेदेड्यता तथा॥ १/४५॥ तारतम्यं च मुक्तानां विमुक्तिर्विद्यया तथा। तस्मादेतद्विरुद्धं यन्मोहार्थं तदुदाहृतम्॥ १/४६॥ तस्माद् येये गुणा विष्णोर्ग्राह्यास्ते सर्व एव तु।” इत्याद्युक्तं भगवता भविष्यत्पर्वणि स्फुटम्॥ १/४७॥
“एष मोहं सृजाम्याशु यो जनान् मोहयिष्यति। त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय॥ १/४८॥ अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज। प्रकाशं कुरु चात्मानमप्रकाशं च मां कुरु॥” १/४९॥वाराहपुराणम् ७०/३५-३६
इति वाराहवचनं ब्रह्माण्डोक्तं तथा परम्। “अमोहाय गुणा विष्णोराकारश्‍चिच्छरीरता॥ १/५०॥ निर्दोषत्वं तारतम्यं मुक्तानामपिचोच्यते। एतद्विरुद्धं यत् सर्वं तन्मोहायेति निर्णयः॥” १/५१॥
स्कान्देऽप्युक्तं शिवेनैव षण्मुखायैव सादरम्। शिवशास्त्रेऽपि तद् ग्राह्यं भगवच्छास्त्रयोगि यत्॥ १/५२॥
“परमो विष्णुरेवैकस्तज्ज्ञानं मुक्तिसाधनम्। शास्त्राणां निर्णयस्त्वेष तदन्यन्मोहनाय हि॥ १/५३॥ ज्ञानं विना तु या मुक्तिः साम्यं च मम विष्णुना। तीर्थादिमात्रतो ज्ञानं ममाधिक्यं च विष्णुतः॥ १/५४॥ अभेदश्‍चास्मदादीनां मुक्तानां हरिणा तथा। इत्यादि सर्वं मोहाय कथ्यते पुत्र नान्यथा॥” १/५५॥
उक्तं पद्मपुराणे च शैव एव शिवेन तु। यदुक्तं हरिणा पूर्वमुमायै प्राह तद्धरः॥ १/५६॥
“त्वामाराध्य तथा शम्भो ग्रहीष्यामि वरं सदा। द्वापरादौ युगे भूत्वा कलया मानुषादिषु॥ १/५७॥
स्वागमैः कल्पितैस्त्वं च जनान् मद्विमुखान् कुरु। मां च गोपय येन स्यात् सृष्टिरेषोत्तराधरा॥” १/५८॥
नच वैष्णवशास्त्रेषु वेदेष्वपि हरेः परः। क्वचिदुक्तोऽन्यशास्त्रेषु परमो विष्णुरीरितः॥ १/५९॥ निर्दोषत्वाच्च वेदानां वेदोक्तं ग्राह्यमेव हि। वेदेष्वपि परो विष्णुः सर्वस्मादुच्यते सदा॥ १/६०॥
विष्णोः सर्वोत्तमत्वादिषु श्रुतिनिरूपणम्
“अस्य देवस्य मीळ्हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः। विदे हि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्‍विनाविरावत्॥” १/६१॥ऋग्वेदसंहिता ७/४०/५ “स्तुहि श्रुतं गर्तसदं युवानं मृगं न भीममुपहत्नुमुग्रम्।”ऋग्वेदसंहिता २/३३/११ “यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम्॥” १/६२॥ऋग्वेदसंहिता १०/१२५/५ “एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नच शङ्करः।” “वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा नच शङ्करः॥” १/६३॥ “यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्। तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति॥” १/६४॥🔗आथर्वणोपनिषत् ५/३ “यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्। सोऽश्‍नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्‍चिता॥” १/६५॥🔗तैत्तिरीयोपनिषत् ३/(१०-५)
“प्र घा न्वस्य महतो महानि सत्या सत्यस्य करणानि वोचम्।”ऋग्वेदसंहिता २/१५/१ “सत्यमेनमनु विश्‍वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः॥” १/६६॥ऋग्वेदसंहिता ४/१७/५ “यच्चिकेत सत्यमित् तन्न मोघं वसु स्पार्हमुत जेतोत दाता।”ऋग्वेदसंहिता १०/५५/६ “सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवो यज्ञेषु विप्रराज्ये॥” १/६७॥ऋग्वेदसंहिता ८/३/४
“सत्या विष्णोर्गुणाः सर्वे सत्या जीवेशयोर्भिदा। सत्यो मिथो जीवभेदः सत्यं च जगदीदृशम्॥ १/६८॥ असत्यः स्वगतो भेदो विष्णोर्नान्यदसत्यकम्। जगत्प्रवाहः सत्योऽयं पञ्चभेदसमन्वितः॥ १/६९॥ जीवेशयोर्भिदा चैव जीवभेदः परस्परम्। जडेशयोर्जडानां च जडजीवभिदा तथा॥ १/७०॥ पञ्चभेदा इमे नित्याः सर्वावस्थासु नित्यशः। मुक्तानां च न हीयन्ते तारतम्यं च सर्वदा॥ १/७१॥ क्षितिपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्‍च पितरश्‍चिराः। आजानजाः कर्मजाश्‍च देवा इन्द्रः पुरन्दरः॥ १/७२॥ रुद्रः सरस्वती वायुर्मुक्ताः शतगुणोत्तराः। एको ब्रह्मा च वायुश्‍च वीन्द्रो रुद्रसमस्तथा॥ १/७३॥ एको रुद्रस्तथा शेषो न कश्‍चिद् वायुना समः। मुक्तेषु श्रीस्तथा वायोः सहस्रगुणिता गुणैः। ततोऽनन्तगुणो विष्णुर्न कश्‍चित् तत्समः सदा॥” १/७४॥
तत्रैव तात्पर्यसमर्थनम्
इत्यादि वेदवाक्यं विष्णोरुत्कर्षमेव वक्त्युच्चैः। तात्पर्यं महदत्रेत्युक्तं यो मामिति स्वयं तेन॥ १/७५॥ ‘भूम्नो ज्यायस्त्वम्’ 🔗ब्रह्मसूत्रम् ३/३/५९ इत्युक्तं सूत्रेषु निर्णयात् तेन। तत्प्रीत्यैव च मोक्षः प्राप्यस्तेनैव नान्येन॥ १/७६॥
“नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन। यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्॥” १/७७॥🔗काठकोपनिषत् १/२/२३
सर्वस्मिन् विषये भविष्यत्पर्ववचनानि
“विष्णुर्हि दाता मोक्षस्य वायुश्‍च तदनुज्ञया। मोक्षो ज्ञानं च क्रमशो मुक्तिगो भोग एव च॥ १/७८॥ उत्तरेषां प्रसादेन नीचानां नान्यथा भवेत्। सर्वेषां च हरिर्नित्यं नियन्ता तद्वशाः परे॥ १/७९॥ तारतम्यं ततो ज्ञेयं सर्वोच्चत्वं हरेस्तथा। एतद् विना न कस्यापि विमुक्तिः स्यात् कथञ्चन॥ १/८०॥ पञ्चभेदांश्‍च विज्ञाय विष्णोः स्वाभेदमेव च। निर्दोषत्वं गुणोद्रेकं ज्ञात्वा मुक्तिर्नचान्यथा॥ १/८१॥ अवतारान् हरेर्ज्ञात्वा नावतारा हरेश्‍च ये। तदावेशांस्तथा सम्यग् ज्ञात्वा मुक्तिर्नचान्यथा॥ १/८२॥ सृष्टिरक्षाहृतिज्ञाननियत्यज्ञानबन्धनान्। मोक्षं च विष्णुतस्त्वेव ज्ञात्वा मुक्तिर्नचान्यथा॥ १/८३॥ वेदांश्‍च पञ्चरात्राणि सेतिहासपुराणकान्। ज्ञात्वा विष्णुपरानेव मुच्यते नान्यथा क्वचित्॥ १/८४॥ माहात्म्यज्ञानपूर्वस्तु सुदृढः सर्वतोऽधिकः। स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तस्तया मुक्तिर्नचान्यथा॥ १/८५॥ त्रिविधा जीवसङ्घास्तु देवमानुषदानवाः। तत्र देवा मुक्तियोग्या मानुषेषूत्तमास्तथा॥ १/८६॥ मध्यमा मानुषा ये तु सृतियोग्याः सदैव हि। अधमा निरयायैव दानवास्तु तमोलयाः॥ १/८७॥ मुक्तिर्नित्या तमश्‍चैव नावृत्तिः पुनरेतयोः। देवानां निरयो नास्ति तमश्‍चापि कथञ्चन॥ १/८८॥ नासुराणां तथा मुक्तिः कदाचित् केनचित् क्वचित्। मानुषाणां मध्यमानां नैवैतद् ‌द्वयमाप्यते॥ १/८९॥ असुराणां तमःप्राप्तिस्तदा नियमतो भवेत्। यदा तु ज्ञानिसद्भावे नैव गृह्णन्ति तत् परम्॥ १/९०॥ तदा मुक्तिर्हि देवानां यदा प्रत्यक्षगो हरिः। स्वयोग्ययोपासनया तन्वा तद्योग्यया तथा॥ १/९१॥ सर्वैर्गुणैर्ब्रह्मणा तु समुपास्यो हरिः सदा। आनन्दो ज्ञः सदात्मेति ह्युपास्यो मानुषैर्हरिः॥ १/९२॥ यथाक्रमं गुणोद्रेकात् तदन्यैरा विरिञ्चतः। ब्रह्मत्वयोग्या ऋजवो नाम देवाः पृथग् गणाः॥ १/९३॥ तैरेवाप्यं तत् पदं तु नैवान्यैः साधनैरपि। एवं सर्वपदानां तु योग्याः सन्ति पृथग् गणाः॥ १/९४॥ तस्मादनाद्यनन्तं हि तारतम्यं चिदात्मनाम्। तच्च नैवान्यथा कर्तुं शक्यं केनापि कुत्रचित्॥ १/९५॥ अयोग्यमिच्छन् पुरुषः पतत्येव न संशयः। तस्माद् योग्यानुसारेण सेव्यो विष्णुः सदैव हि॥ १/९६॥ अच्छिद्रसेवनाच्चैव निष्कामत्वाच्च योग्यतः। द्रष्टुं शक्यो हरिः सर्वैर्नान्यथा तु कथञ्चन॥ १/९७॥ नियमोऽयं हरेर्यस्मान्नोल्लङ्घ्यः सर्वचेतनैः। सत्यसङ्कल्पतो विष्णुर्नान्यथा तु करिष्यति॥ १/९८॥ दानतीर्थतपोयज्ञपूर्वाः सर्वेऽपि सर्वदा। अङ्गानि हरिसेवायां भक्तिस्त्वेका विमुक्तये।” भविष्यत्पर्ववचनमित्येतदखिलं परम्॥ १/९९॥
साधनविधायकवेदवचनानि
“शृण्वे वीर उग्रमुग्रं दमायन्नन्यमन्यमतिनेनीयमानः। एधमानद्विळुभयस्य राजा चोष्कूयते विश इन्द्रो मनुष्यान्॥‌ १/१००॥ परा पूर्वेषां सख्या वृणक्ति वितर्तुराणो अपरेभिरेति। अनानुभूतीरवधून्वानः पूर्वीरिन्द्रः शरदस्तर्तरीति॥” १/१०१॥ऋग्वेदसंहिता ६/४७/१६-१७ “तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते।”तैत्तिरीयारण्यके ३/१२/७ “तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय॥” १/१०२॥🔗श्वेताश्वतरोपनिषत् ३/८ “यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते(ऽ)कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः॥” १/१०३॥🔗श्वेताश्वतरोपनिषत् ६/२३ “भक्त्यर्थान्यखिलान्येव भक्तिर्मोक्षाय केवला। मुक्तानामपि भक्तिर्हि नित्यानन्दस्वरूपिणी॥ १/१०४॥ ज्ञानपूर्वः परः स्नेहो नित्यो भक्तिरितीर्यते।” इत्यादि वेदवचनं साधनप्रविधायकम्॥ १/१०५॥
भक्तेर्माहात्म्ये पुराणवचनानि
“निःशेषधर्मकर्ताऽप्यभक्तस्ते नरके हरे। सदा तिष्ठति भक्तश्‍चेद् ब्रह्महाऽपि विमुच्यते॥” १/१०६॥
“धर्मो भवत्यधर्मोऽपि कृतो भक्तैस्तवाच्युत। पापं भवति धर्मोऽपि यो नभक्तैः कृतो हरे॥” १/१०७॥ “भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन। ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥” १/१०८॥🔗भगवद्गीता ११/५४ “अनादिद्वेषिणो दैत्या विष्णौ द्वेषो विवर्धितः। तमस्यन्धे पातयति दैत्यानन्ते विनिश्‍चयात्॥ १/१०९॥ पूर्णदुःखात्मको द्वेषः सोऽनन्तो ह्यवतिष्ठते। पतितानां तमस्यन्धे निःशेषसुखवर्जिते॥ १/११०॥ जीवाभेदो निर्गुणत्वमपूर्णगुणता तथा। साम्याधिक्ये तदन्येषां भेदस्तद्गत एव च॥ १/१११॥ प्रादुर्भावविपर्यासस्तद्भक्तद्वेष एव च। तत्प्रमाणस्य निन्दा च द्वेषा एतेऽखिला मताः॥ १/११२॥ एतैर्विहीना या भक्तिः सा भक्तिरिति निश्‍चिता। अनादिभक्तिर्देवानां क्रमाद् वृद्धिं गतैव सा॥ १/११३॥ अपरोक्षदृशेर्हेतुर्मुक्तिहेतुश्‍च सा पुनः। सैवानन्दस्वरूपेण नित्या मुक्तेषु तिष्ठति॥ १/११४॥ यथा शौक्ल्यादिकं रूपं गोर्भवत्येव सर्वदा। सुखज्ञानादिकं रूपमेवं भक्तेर्नचान्यथा॥ १/११५॥ भक्त्यैव तुष्टिमभ्येति विष्णुर्नान्येन केनचित्। स एव मुक्तिदाता च भक्तिस्तत्रैव कारणम् ॥ १/११६॥ ब्रह्मादीनां च मुक्तानां तारतम्ये तु कारणम्। तारतम्यस्थिताऽनादिर्नित्या भक्तिर्नचेतरत्॥ १/११७॥ मानुषेष्वधमाः किञ्चिद्द्वेषयुक्ताः सदा हरौ। दुःखनिष्ठास्ततस्तेऽपि नित्यमेव न संशयः॥ १/११८॥ मध्यमा मिश्रभूतत्वान्नित्यं मिश्रफलाः स्मृताः। किञ्चिद्भक्तियुता नित्यमुत्तमास्तेन मोक्षिणः॥ १/११९॥ ब्रह्मणः परमा भक्तिः सर्वेभ्यः परमस्ततः।” इत्यादीनि च वाक्यानि पुराणेषु पृथक्पृथक्॥ १/१२०॥
गुरुलक्षणादिषु पञ्चरात्रवचनम्
“षण्णवत्यङ्गुलो यस्तु न्यग्रोधपरिमण्डलः। सप्तपादश्‍चतुर्हस्तो द्वात्रिंशल्लक्षणैर्युतः॥ १/१२१॥ असंशयः संशयच्छिद् गुरुरुक्तो मनीषिभिः। तस्माद् ब्रह्मा गुरुर्मुख्यः सर्वेषामेव सर्वदा॥ १/१२२॥ अन्येऽपि स्वात्मनो मुख्याः क्रमाद् गुरव ईरिताः। क्रमाल्लक्षणहीनाश्‍च लक्षणालक्षणैः समाः॥ १/१२३॥ मानुषा मध्यमाः सम्यग् दुर्लक्षणयुतः कलिः। सम्यग्लक्षणसम्पन्नो यद् दद्यात् सुप्रसन्नधीः॥ १/१२४॥ शिष्याय सत्यं भवति तत् सर्वं नात्र संशयः। अगम्यत्वाद्धरिस्तस्मिन्नाविष्टो मुक्तिदो भवेत्॥ १/१२५॥ नातिप्रसन्नहृदयो यद् दद्याद् गुरुरप्यसौ। न तत् सत्यं भवेत् तस्मादर्चनीयो गुरुः सदा॥ १/१२६॥ स्वावराणां गुरुत्वं तु भवेत् कारणतः क्वचित्। मर्यादार्थं तेऽपि पूज्या नतु यद्वत् परो गुरुः॥” १/१२७॥
इत्येतत् पञ्चरात्रोक्तं पुराणेष्वनुमोदितम्।
मुक्त्यादिविषये भविष्यत्पर्वादिवचनानि
“यदा मुक्तिप्रदानाय स्वयोग्यं पश्यति ध्रुवम्॥ १/१२८॥ रूपं हरेस्तदा तस्य सर्वपापानि भस्मसात्। यान्ति पूर्वाण्युत्तराणि न श्‍लेषं यान्ति कानिचित्॥ १/१२९॥ मोक्षश्‍च नियतस्तस्मात् स्वयोग्यहरिदर्शने।” भविष्यत्पर्ववचनमित्येतत् सूत्रगं तथा ॥ १/१३०॥ श्रुतिश्‍च तत्परा तद्वत् “तद् यथा”छान्दोग्योपनिषत् ४/३/७ इत्यवदत् स्फुटम्।
मोक्षप्रकारः
मुक्तास्तु मानुषा देवान् देवा इन्द्रं स शङ्करम्॥ १/१३१॥ स ब्रह्माणं क्रमेणैव तेन यान्त्यखिला हरिम्। उत्तरोत्तरवश्याश्‍च मुक्ता रुद्रपुरःसराः॥ १/१३२॥ निर्दोषा नित्यसुखिनः पुनरावृत्तिवर्जिताः। स्वेच्छयैव रमन्तेऽत्र नानिष्टं तेषु किञ्चन॥ १/१३३॥ असुराः कलिपर्यन्ता एवं दुःखोत्तरोत्तराः। कलिर्दुःखाधिकस्तेषु तेऽप्येवं ब्रह्मवद् गणाः॥ १/१३४॥ तथाऽन्येऽप्यसुराः सर्वे गणा योग्यतया सदा। ब्रह्मैव सर्वजीवेभ्यः सदा सर्वगुणाधिकः॥ १/१३५॥ मुक्तोऽपि सर्वमुक्तानामाधिपत्ये स्थितः सदा। आश्रयस्तस्य भगवान् सदा नारायणः प्रभुः॥ १/१३६॥
उपसंहारः
इत्यृग्यजुःसामाथर्वपञ्चरात्रेतिहासतः। पुराणेभ्यस्तथाऽन्येभ्यः शास्त्रेभ्यो निर्णयः कृतः॥ १/१३७॥ विष्ण्वाज्ञयैव विदुषा तत्प्रसादबलोन्नतेः। आनन्दतीर्थमुनिना पूर्णप्रज्ञाभिधायुजा॥ १/१३८॥ तात्पर्यं शास्त्राणां सर्वेषामुत्तमं मया प्रोक्तम्। प्राप्यानुज्ञां विष्णोरेतज्ज्ञात्वैव विष्णुराप्योऽसौ॥ १/१३९॥
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महाभारततात्पर्यनिर्णये सर्वशास्त्रार्थनिर्णयो नाम प्रथमोऽध्यायः॥
Loading…